Би Варшавт оюутан байж таарсан. 1979 онд юм. Иранд Лалын шашны хувьсгал болохтой зэрэгцээд, дараахан нь гэе дээ, Зөвлөлт Холбоот Улсын (өнөөгийн Орос залгамжлагч нь) зэвсэгт хүчин Афганистанд халдан, Хятадын арми Вьетнам руу өнгөлзөөд, тэднийг хамгаалахаар Зөвлөлтийн цэргийн асар их хүч Монголд дайлан орж байршин, тэнд ч, энд ч гал маналзан, яг өнөөдрийн дэлхийн байдал шиг болж хорвоогоороо нэг ид шуугилдаж байсан.

Нэн таагүй үе байж билээ.

Тэр өвөл Европ даяар хүйтэрч, бараг зуд шахуу юм болж, ядахад яр гэгчээр Варшавын яг төвд байдаг Төв Банк “Bank Polski” дэлбэрч, 50-аад хүн амь үрэгдэв. 150 шахам хүн шархдаж Польшид үндэстний гашуудал зарлаад л. “Оросууд энэ банкийг дэлбэлсэн, удахгүй манай орон руу довтлох гэж байгаа” гэсэн цуурхал Польш даяар тархлаа.

Хорвоо орвонгоороо эргэх нь үү гэмээр тун эгзэгтэй цаг байсансан.

Гэлээ гээд амьдрал жамаараа үргэлжлэх авай. Олон орны оюутнууд польш андуудтайгаа оюутны байранд бужигналдана. Хажуугийн өрөөнд нэг иран зураач залуу байв. Нэр нь Прах ч бил үү, Фарах ч бил үү? Мартжээ. Бид мэнд устай.

Уран зургийн сургуулийн оюутнууд болохоор бид урлагийн түүх, түүнээсээ уламжлаад дэлхийн түүх рүү орж явчихна. Монгол, монголчууд бид Иран хэмээх Перс оронтой өнө эртний түүх соёлын харьцаатай болохоор ярих ч юм элбэг. Тэгээд сууж байх зав муутай ч ер нь найзархуу байсан юм, бид хоёр. Түүн дээр иран нөхөд нь ирж очиж байдагсан. Иранчууд Араб, Ойрх Дорнодынхноос өөр царай зүстэйг би анх хараад тун их гайхсан. Зарим нь европ төрхтэй.

Польш чинь танайхтай адил коммунист дэглэмтэй орон шүү дээ. Намайг барьж аваад Тегеран руу явуулна. Тэнд очвол шорон угтах нь гарцаагүй. Тэр ч байтугай алуулж ч магад.

Тэр үед Иран ид оволзож тэдний ирээдүйн хувь тавилан хаашаа эргэх нь тодорхойгүй боловч ерөнхийдөө бараан тал руугаа яваад байгааг хэвлэл мэдээллээс үзэж сонсоод л явах. Хааяа түүнтэй таараад, за Танайд юу болж байна гэхээр, ер нь эвгүй л байна даа гэдэгсэн хөөрхий.

Тэгж байтал Ираны Хаан-Шах Пехлеви гуай эх орноо орхин явж байгаа мэдээлэл түгэв. Түүнтэй тааралдсанд тун гутруу явж байна. Би ч ойлголоо л доо. Тэгээд түүнээс чи одоо яаая гэж бодож байна, нөгөө Лондон, Парис явна гэсэн хэвээрээ юу гэсэнд, өөр яахав дээ гээд нэг их санаа алдав.

Тэр залуу нэг польш бүсгүйтэй үерхдэг, түүндээ их хайртай, түүнтэйгээ сууна, Польшид амьдарна гэж ярьдагсан. Чи цаашдаа энд амьдраад байж болохгүй юм уу гэсэнд, энэ Польш чинь танайхтай адил коммунист дэглэмтэй орон шүү дээ. Намайг барьж аваад Тегеран руу явуулна. Тэнд очвол шорон угтах нь гарцаагүй. Тэр ч байтугай алуулж ч магад.

Яагаад гэвэл би Аяотоллад дургүй, түүнийг шүүмжилсэн үг хэл гаргадаг байсан. Би роялист хүн. Гэтэл Шах маань явж, “Хар лам” ялчихлаа. Одоо ч манай оронд аймаар аймаар юм их болно.

Ёстой хэрэг алга гээд нэг айхтар польш хараал хэллээ.

Түүнд хамгийн хэцүү нь, хөөрхий тэр залуу өөрийн эрхгүй хайртай бүсгүйгээсээ хагацах нь тодорхой болж, тэдний хувь тавилан буруу тийшээ эргэв. Түүнээс хойш түүнтэй таараагүй. Бодвол Лондон, Парисын нэг рүү явсан байх. Хэрэв тэр маань одоо амьд сэрүүн бол баярын нулимс унагаж суугаа даа, хөөрхий.

1979 оны хоёрдугаар сарын 1-нд өнөөх Аяотолла хэмээх “Хар лам” нь Парисаас нисэн Тегеранд бууж байна аа. Лалын шийтийн талыг дэмжигчид түүнийг онгоцны буудал дээр баяр ёслолын байдалтай угтах аж. Ийнхүү энэ Лалын хувьсгалаас өмнө Шахын үед цэцэглэн хөгжиж байсан Иран бараг хагас зуун жил “Хар лам” нарын харгис дарангуйлалд зовох үүд хаалга нээгджээ. Энэ зураг дээр эрх чөлөөт иран бүсгүйчүүл хагас зуун жил хар даавуун дотор.

1979 оны арванхоёрдугаар сард Рахбар–Улсын дээд удирдагч гэдэг албан ёсны цол, өргөмжлөл хүртсэн “хар лам” Хомейни Лалын хувьсгалын хээд удирдагчаар тодров.

Энэ нь Иран улсын албан ёсны Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгчөөс дээгүүр албан тушаал. Дээд удирдагч нь Лалын Хувьсгалын үзэл санаагаар төрийн бүх бодлогыг хянаж, удирдан жолоодох эрхтэй. Ерөнхийлөгч Засгийн Газраа байгуулахдаа түүний өмнө бөхөлзөнө. Тэр үед Ерөнхий Сайдтай байсаан.

Гэхдээ нөгөө лалын их ламынхаа өмнө бол бүр шонгүй. Тэр нь манайхаар бол Засгийн Газрын Хэрэг эрхлэх Газрын дарга хавьцаа байсан юм уу даа.

Рахбар гадаад бодлого, батлан хамгаалах, тагнуул, цагдаа зэрэг онцгой албан тушаалуудад хэнийг томилохыг шийднэ. Гадаад бодлогын талаар эцсийн үг хэлж шийвэр гаргах онцгой эрхтэй.

Манайд болон хуучин коммунист дэглэмтэй орнуудад бас иймэрхүү систем байв. Нэг үгээр “Рахбар” нь тухайн үеийн Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Нам (ЗХУКН), мөн манай МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалтай адилтгаж болох байх. Нэршил, хэлбэр нь өөр ч зарчмын ялгаагүй.

Энэ хувьсгалыг хийхэд Зөвлөлт Холбоот Улс оролцсон гэх баримт байхгүй ч тус улс Ойрх Дорнодод Америк, барууны нөлөөг бууруулж, тэр орон зайг нь эзлэх бодлого явуулж, ЗХУКН Шахын дэглэмийг эсэргүүцэгч, Ираны хэт зүүний “Туде” гэдэг коммунист намтай ил далд холбоотой, тэд нь “хар лам” нартай нэгдэж, Шахын дэглэмийг унагахад шууд гар бие оролцсон зэрэг нь энэ улсыг хардах үндэслэл болдог.

Тэгээд ч дээрх удирдлагын системийг бараг л хуулаад авчихсан нь нэгийг хэлнэ. Ер нь тийм ч байх. Өөр хаашаа зайлав гэж. Сонирхуулахад ТУДЕ-МАХН хоёр нь ах дүү намууд, МАХН-ын их хурлын индэрт төлөөлөгч нь заларч байлаа шүү дээ.

Рахбарынхаа тухай эргэн ярья. Дээрх эрх мэдлүүдээс гадна Рахбарын эрх мэдлийг мөнгөөр баталгаажуулдаг. Түүний харьяанд төрийн өмчит “Сетад” корпорац байдаг юм байна. Данс нь Засгийн газар, парламентад хүртэл нууц байдаг. 2013 онд гэхэд л 95 тэрбум доллараар үнэлэгдэж байсан гэж википедиа-д бичжээ. Одоо бодвол өсөө л биз.

Ийнхүү тэд засгаа байгуулаад нөгөө Лалын Хувьсгалаа хэрэгжүүлэхээр ханцуй шамлан орвой. Рухолла Хомейнигийн удирдлага дор Лалын шашны шиитийн урсгалыг бүхний дээр тавьж хуульчлан батлав. Исламын шашны Шариатын харгис хууль амилав. Улс төрийн тогтолцоо нь исламын зарчимд тулгуурласан теократ засаглал болж өөрчлөгдөв.

Шахын үед Иран барууны хэв маягийн Секуляр-Иргэний хуультай байсан. (Секуляр Saeculum буюу аливаа шашнаас ангид гэсэн утгатай латин үг юм байна). Түүний зарим заалтыг “Шариатийн хууль”-аар солив.

Шашин болон түүний удирдагч Аяотолла нарыг эсэргүүцэж сөрвөл “Бурханы эсрэг дайсагнагч” (Мохаребе) хэмээн зүйлчилж, цаазаар авах ялыг өргөн хэрэглэх болжээ. Тэгэхээр миний иран андын “Би алуулж ч магад. Одоо манай оронд аймаар аймаар юм их болно” гэдгийн учир энэ.

Улсын дээд шашны удирдагчийг сонгох, хянах эрхтэй шашны байгууллага “Мэргэдийн Ассамблей”, хууль тогтоомж исламын хуульд нийцэж байгаа, эсэхийг хянахын зэрэгцээ сонгуульд нэр дэвшигчдийг шалгаруулдаг “Хянан харгалзах зөвлөл”, соёл, хэвлэл мэдээлэл, ном хэвлэл, кино, урлагийг исламын зарчимд нийцүүлэн хянаж, шашин-улс төрийн үзэл суртлыг түгээж, олон нийтийн ёс суртахууны бодлогыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй.

“Соёл, исламын удирдлагын яам”, Лалын шашны дэг жаягийг иргэд хэрхэн мөрдөж байгааг хянан цагддаг Ёс суртахууны цагдаагийн Газар, Хувьсгалт хороо байгуулснаар дэлхийн иргэншил-соёлын нэгэн гол төв, цэцэглэн хөгжиж байсан энэ сайхан орон бараг хагас зуун жил “Хар лам” нарын хар саварт тас базуулав.

Мэдээж, хамгийн түрүүнд авсан арга хэмжээнүүдийн нэг нь бүх эмэгтэйчүүдийг хар гивлүүрээр нүүрээ бүтээж, биеэ далдлахыг зарлигдав. Сурч боловсрох эрхийг нь цуцлав.

“Эм хүн бол эрийн боол” гэсэн Исламын харгис хууль үйлчилж эхэллээ. Сургуулийг исламчлан, барууны нөлөөг хязгаарлав. Америк, европ кинонуудыг хориглов. Аж үйлдвэрүүдийг улсын мэдэлд шилжүүлэв. Өөр зөндөө “хувьсгалт” өөрчлөлт хийсний уршгаар ард түмэн “Хар лам” нарын харгис дарангуйлалд 47 жил зовлоо. Даян дэлхий дээрх хамгийн том нээлттэй шорон-Иран байсан. Одоо тэр шоронгоос АНУ, Израиль хоёр салгана.

“Дайны дараа Иран ард түмэн эрх чөлөөтэй болж, Та бүхэн төрийн эрхээ аваарай, бид яваад өгнө!” гэж Трамп мэдэгдлээ. Америк тэдэнд эрх чөлөөг бэлэглэж байна. Өнө эртний түүхт Иран цэцэглэн хөгжиж, хүн ард нь амар тайван байх болтугай.

Нэг монгол ухаантан ингэж бичжээ. “Өнөөдөр эрх чөлөөт, дэлхийн аврагч, аугаа Америк түүний холбоотнууд дэлхийн алуурчин, дээрэмчин, террористуудын хандыг хага дарж байна.

Өөр хэн ч чадахгүй. Америкгүй дэлхийг төсөөл дөө” гэжээ.

Би энэ сэтгэгдэлд баярлаад оруулчихлаа. Хүлцээрэй.

Тодын Отгонбаяр (Лондон зураач)