С.Баярцогт АН-ын генсек болж, Рио энэ сарын 12-нд Монголд ирж ЗГ-тай ээлжит уулзалтаа хийх цуутай өдрүүд. Юм учиртай гэдэг шиг. Энэ уулзалт намжим болбол Монголын талд ашиггүй, Рио талд ашигтай үйлдлүүд явагдаж байна гэсэн үг.

Өмнөх ЕС уулзалт дээрээ “таалагдахгүй байна, Монголчууд хохироод хуурагдсан юм шиг мэдрэмж төрөөд байна” гэж хэлсний дараа юу болсныг хавсралт видеод нэгтгэжээ (via PageNews.mn). ЗГ-ын хуралдааны мэдээллийг дагаад (V/06, Лха) Байгалийн баялгийн өгөөжийн дийлэнхийг ҮБСанд төвлөрүүлэх хэлцэл удааширч буй талаар, мөн үүнийг хэрэгжүүлэх “тухайлсан хууль”-ийн төслийг өргөн барихаар болсон тухай агуулгууд гарч ирэв. Гэхдээ анхаарал татах нэг зүйл нь өмнө нь 60% хүртэл гэж ярьж байсан өгөөжийн асуудал одоо 34% гэх ойлголтыг дахин дахин өгөх маягтай болоод ирэв.

Сайн ч, муу ч Г.Занданшатар гэдэг хүн 2019 оны ҮХНӨ-өөр Үндсэн хуулийн 6.2-т байгалийн баялгийн үр өгөөжийг өнөө болон ирээдүйн иргэн бүрт тэгш, шударгаар хүртээнэ гэсэн үзэл санааг суулгаж чадсан. ЕС болсныхоо дараа тэр энэ заалтыг бодитоор хэрэгжүүлэх алхам хийж, стратегийн орд эзэмшигчидтэй хэлцэл эхлүүлэн, заримтай (4) нь гарын үсэг зурсан. Ингэж л өнгөрсөн хоёрдугаар сараас олон нийт 2019 оны ҮХНӨ-өөр стратегийн ач холбогдолтой ордын өгөөжийн дийлэнх буюу 51%-иас дээш хувь нь ард түмэнд ногдох зарчим Үндсэн хуульд орсон гэдгийг бараг шинээр мэдэж авсан гэхэд хилсдэхгүй. Энэ заалтыг хэрэгжүүлэх тухайлсан хууль өнөөдрийг хүртэл батлагдаагүй байгаа.

Гэхдээ өнгөрсөн өвөл орд эзэмшигчидтэй хийсэн хэлцлийн үеэр хоёр үндсэн зарчим дээр ойлголцолд хүрээд байсан. Нэгдүгээрт, Үндсэн хуулийн үзэл санааны дагуу өгөөжийн 51%-иас дээш хувь нь ард түмэнд ногдох ёстой. Хоёрдугаарт, компанийн өгөөжийн 60% нь ард түмэнд буюу төрд татвар, төлбөр, хураамжийн хэлбэрээр очих ёстой гэсэн агуулга. Энэ хоёр зарчмын ойлголт л тэр “тухайлсан хууль”-ийн төслийн гол үзэл баримтлал болж тусгагдах зарчим хүлээгдэж байгаа.

Г.Занданшатар яагаад энэ асуудлыг ингэтлээ барьж авав, яагаад “байгалийн баялгийн өгөөжийн дийлэнхийг ард түмэнд хүртээх”-д тууштай зорьж яваа нь сонирхол татдаг. Ухахаар энэ сэдвээр Занданшатар гэдэг хүн 2025 оноос биш, 2019 оноос ч биш, бүр 2008 оноос явж эхэлсэн байдаг. Магадгүй улс төрд унаж, өндийж, дахин эргэн гарч ирдэг шалтгаан энэ ч байх. 2008 онд УИХ-ын ЭЗБХ-ноос Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээний талаар санал, дүгнэлт боловсруулах ажлын хэсэг байгуулж, Г.Занданшатар ахалж байсан. Шууд утгаараа, тэр Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээний агуулга, эрсдэл, сул талыг анхнаас нь мэддэг цөөн улстөрчийн нэг. Өнгөрсөн оны 12-р сард болсон түр хорооны сонсголын үеэр олон хүн тухайн үеийн ажлын хэсэг Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээний төсөлд маш тодорхой шүүмжлэл, зөвлөмжүүд өгч байсан гэдгийг онцолсон.

Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн асан Д.Тэрбишдагва сонсголын үеэр “2009 онд Эдийн засгийн байнгын хорооны дэргэд байгуулсан ажлын хэсгийг Г.Занданшатар ахалж ажилласан. Энэ гэрээгээр Монгол Улс бодит ашиг хүртэх ёстой гэж үзэж байсан. Ажлын хэсгийн гаргасан чиглэлүүд зөв байсан” гэж хэлсэн.

Тэгвэл Г.Занданшатарын ахалсан тэр ажлын хэсгийн дүгнэлтэд олон ноцтой асуудлыг хөндсөн байдаг. Тодруулбал, ОТ-н ХО-ын гэрээний төсөлд:

- МУ-ын хүчин төгөлдөр хууль тогтоомжид бүрэн нийцээгүй,

- Монголын эзэмших 34%-д ногдох хөрөнгө оруулалтыг өндөр хүүтэй зээлээр босгож байгаа нь эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй, ХО-ын бодит хэмжээг үнэлсэн эрх бүхий байгууллагын дүгнэлт байхгүй,

- Нэмэлт нөөц илрэх бүрт гэрээг шинэчлэх шаардлагатай, хөрөнгө оруулалтын хуваарь болон ашиглалтад оруулах хугацаа зөрчигдвөл гэрээг цуцлах хүртэл арга хэмжээ авах ёстой

- Мөн 34%-ийг өндөр өртөгтэй зээлээр эзэмшихээр байгааг шүүмжилж, нийт хөрөнгө оруулалтыг 5 тэрбум ам.доллар гэж тооцвол Монголын тал 1.7 тэрбум ам.долларын өрийн дарамт үүрч, 2023 он хүртэл ногдол ашиг авахгүй байх эрсдэлтэйг анхааруулж байсан байдаг.

Цаашлаад Монголын тал заавал хөрөнгө оруулалтын өр үүрэлгүйгээр стратегийн ордод хувь эзэмших, алтан хувьцааны эрх зүйн орчин бий болгох, нөөцөө үнэлж хувь эзэмших, анхны хөрөнгө оруулалтаа нөхсөний дараа 50-иас дээш хувьд хүрэх боломжийг судлах, олон улсын концессын гэрээний зарчмаар Монголын тал хөрөнгө оруулахгүйгээр 50%-иас дээш хувийг эзэмших хувилбаруудыг ч санал болгож байсан байдаг. Тэгэхээр өнөөдөр яригдаж буй “байгалийн баялгийн өгөөжийн дийлэнхийг ард түмэнд хүртээх” асуудал нэн шинэ санаа огт биш.

Харин 2009 онд анхааруулж байсан эрсдэл, 2019 онд Үндсэн хуульд суулгасан зарчим, 2026 онд хэрэгжүүлэх гэж буй улс төрийн оролдлого гурав хоорондоо нийлсэн, Занданшатар гэдэг хүний олон жилийн турш зорьж яваа үйлдэл юм даа.