Ардчилсан нам өчигдөр ээлжит 4/11 мэдээллийн цагаараа багш, эмч нарын цалингийн асуудлаар мэдээлэл хийлээ. Энэ үеэр УИХ-ын гишүүн Ц.Мөнхтуяатай ярилцлаа.

-Багш нарын цалин нэмэгдээгүй, харин ч үнийн өсөлттэй харьцуулахад буурсан гэдэг шүүмжлэл их байна. Таны хувьд олон жил багшилсан хүн. Энэ асуудал бодит байдал дээр ямар байна вэ?

-Багш нар төр засгаасаа нэг их юм хүсээгүй. Цалингаа нэм л гэсэн. Гэвч цалин нэмэх нэрийн дор нэмэгдлийг хуучин цалингаас боддог болчихсонд л бухимдаад байгаа юм. Ингэж хуурч болохгүй ээ. Багш нарын цалин анх 1.4 сая төгрөг байсан. Засгийн газар 50 хувиар нэмээд 2.2 сая төгрөг болсон гэж зарласан. Гэтэл өнөөдөр 50 хувиар нэмсэн цалин нь 177 мянган төгрөг л байна. Багш нарын цалинг 50 хувь нэмсэн гэх нэрийдлээр Засгийн газар залилан хийж. Хэрэв үнэхээр 50 хувиар нэмсэн бол багш нар гурван сая төгрөгийн цалин авах ёстой байсан. Гэтэл бодит байдал дээр тийм биш байна. Цалинг нэмэх, сайжруулах бодлого биш, цалингийн бүтцээ нураах, цаашлаад боловсролын салбарын төсвийн бүтцээ эвдээд хэмхлээд хаячих ийм хачин бодлого гэж юу байх вэ дээ.

-Таны хувьд Ерөнхий сайдад Боловсролын сайд П.Наранбаярт улс төрийн хариуцлага тооцож, огцруулах шаардлагыг хүргүүлсэн. Нөгөөтэйгүүр боловсролын салбарт 2022 онд эхлүүлсэн санхүүгийн шинэчлэл өнөөдөр уналтад орлоо гэж та хэлж байна. Яагаад ингэж дүгнэв?

-Үндсэн хууль, Засгийн газрын тухай хууль, Төсвийн тухай хууль, Хөдөлмөрийн тухай хууль, Боловсролын ерөнхий хууль, УИХ-ын баталсан төсвийн бодлогыг илт зөрчиж, 2026 оны төсвийн хэрэгжилтийг санаатайгаар доголдуулж, олон мянган багш, ажилтны цалин хөлс, нийгмийн баталгааг дордуулсан бодлогын хариуцлагыг хэн хүлээх вэ

Мэдээж салбар хариуцсан сайд нь хүлээнэ. Тиймээс миний хувьд Ерөнхий сайдад шаардлага хүргүүлсэн. Боловсролын салбарт цаг хугацаа алдаж, эрх зүйн актын эрэмбийг а л дагдуулж, хуульд нийцээгүй тушаал, шийдвэр гаргаснаар системийн хямралд орууллаа. Боловсрол бол улс орны ирээдүй. Ирээдүйг ингэж хохироож болохгүй. Хууль зөрчсөн бол хариуцлага хүлээх ёстой. Багш, ажилтнуудын эрх ашгийг зөрчсөн бол огцрох ёстой. Иймд Боловсролын сайд П.Наранбаярыг огцруулахыг шаардаж байгаа юм. Шударга ёс, хууль дээдлэх зарчим хэрэгжих ёстой. Нөгөөтэйгүүр 2022 онд хийсэн боловсролын салбарын санхүүгийн реформ өнөөдөр, тодруулбал 2026 онд П.Наранбаяр сайдын үед уначихлаа гэдэгт би үнэхээр харамсаж байна. 2021-2022 оноос эхлээд энэ салбар овоо зөв голдиролдоо орж, тухайн үеийн сайд Л.Энх-Амгалан нэлээд манлайлалтай, хурдтай ажилласан гэж би хувьдаа үнэлдэг. Би улстөрч, АН-ын гишүүн хүн. Тиймээс Ардын намын сайдыг магтаад байгаа мэт ойлголт зарим хүнд төрж магадгүй. Гэхдээ би хүний хийж чадсаныг нь нам харгалзахгүйгээр шууд хэлдэг. Тэр үед багш нарын сэтгэл ханамж ч бодитоор нэмэгдсэн, салбарын санхүүгийн тогтолцоо цэгцэрч эхэлсэн.

-Одоогийн Боловсролын сайдын хувьд яг ямар алдаа гаргаж байна гэж та үзэж байгаа вэ?

-Хамгийн ноцтой нь салбарынхаа төсвийг ойлгохгүй байна. Боловсролын салбарын санхүүгийн реформын гол тулгуур бол “хувьсах зардал”. Үүнийг хоёр жил тутамд шинэчилж, бодит нөхцөл байдалд анализ хийж, нэмэх хасахаа тооцож явах ёстой. Гэтэл өнөөдөр юу хийж байна вэ гэхээр, өмнөх тооцоон дээрээ шууд “50 хувь нэмлээ” гэж зарлачихдаг. Ингэж болдоггүй юм. Хүүхдийн тоо жил бүр өсөж, буурч байдаг, төсөв тогтмол нэг хэвэндээ байж болдоггүй. Үүнийг ойлгохгүй байгааг харахаар салбарын удирдлага өөрөө дампуурч байна уу гэж хэлэхээс өөр аргагүй.

-Боловсролын сайдын хувьд багш нарын цалин нэмэгдэхгүй байгаа шалтгааныг нэгдүгээр сарын амралттай холбож тайлбарласан. Үүнийг та Боловсролын сайд ёс зүйн хувьд ч хариуцлагагүй мэдэгдэл хийсэн гэж шүүмжилсэн. Үнэхээр нэгдүгээр сард багш нар амарсан нь цалингийн өсөлтөд нөлөөлсөн үү?

-П.Наранбаяр сайд “Багш нар нэгдүгээр сард амардаг” гэж хэлсэн, энэ ганц өгүүлбэрээрээ огцрох хэмжээний алдаа гаргасан. Энэ хүн хоёр жил Боловсролын салбарыг удирдаж байгаа сайд шүү дээ. Түүнээс биш хоёр сар сайд хийж байгаа хүн биш. Хичээлийн амралтаар багш нар амардаггүй гэдгийг боловсролын сайд нь одоо болтол мэдэхгүй байна. Ийм хүн энэ салбарын бодлогыг тодорхойлж, нурааж байгаад харамсаж байгаа. Багш нар чинь хүүхдүүд амарсан үед бичиг цаас, төлөвлөгөө, семинар, сургалт, мэргэжил дээшлүүлэх ажил гээд хичээл зааснаас ч илүү ачаалалтай ажилладаг. Би өөрөө багш хүн учраас үүнийг маш сайн мэднэ. Ийм бодит байдлыг үгүйсгэж, хариуцлагагүй тайлбар хийж, дараа нь өөрийгөө өмөөрч зогсож байгаа нь ёс зүйгүй хэрэг.

-Цалинг 50 хувиар нэмсэн гэх шийдвэр бодит байдал дээр хэрэгжихгүй байна гэж та хэлж байна уу?

-Тийм. Үндсэн цалинг 50 хувь нэмчихээд, өмнө нь авч байсан нэмэгдлүүдийг нь хасаад байвал бодит орлого нэмэгдэхгүй. Нэмэгдэхүүний байрыг солиход нийлбэр өөрчлөгдөхгүй гэдэгтэй адил. Авч байсан нэмэгдлүүдийг нь хасчихаад цалин нэмлээ гэдэг зүйл бол шууд хэлэхэд, багш нарыг хуурч байгаа хэлбэр. Шилний цаанаас чихэр долоолгож байгаа юм шиг л зүйл хийж байна. Үүнийг би шулуухан хэлэхээс өөр аргагүй. Хоолны мөнгийг нь хасна, унааны мөнгийг нь хасна. Багш нар унаагаар явахгүй юм уу, хоол идэхгүй юм уу. Энэ бол хүнлэг бус, зарчимгүй шийдвэр.

-Сайд төсөв байхгүй гэсэн тайлбар өгдөг. Энэ талаар та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Хэрвээ төсөв байхгүй гэдгээ мэдэж байсан бол яагаад 50 хувь нэмнэ гэж зарласан юм бэ. Энэ чинь хариуцлагагүй байдал. Болохгүй бол болохгүй гэдгээ шууд, үнэнээр нь хэлэх ёстой. Ингэж ам, ажил нь зөрөх ёсгүй шүү дээ. 50 хувь хүрэхгүй бол 40 хувиа өг л дөө. Багш нар 40 хувийн нэмэгдэл авахгүй гэж хэлэхгүй. Гол нь бодит байдлаа тооцоод, улсын төсөв ийм байна гээд үнэнээр нь тайлбарлах хэрэгтэй. Худлаа хөөсрүүлж зарлахаар нийгэм даяараа “Багш нарын цалин хэт өндөр боллоо” гэж ойлгоод, эцэстээ бараа, үйлчилгээний үнэ л өсөж байна. Нөгөөтэйгүүр би энэ асуудал дээр огт улстөржөөгүй. Би жирийн багш байхаасаа эхлээд л багш нарын цалин хөлсний асуудлаар дуугарч ирсэн хүн. Өнөөдөр ч бодит байдлыг ярьж байна. Хэрвээ П.Наранбаяр сайд ажлаа сайн хийж байхад би зориуд дайрч, улс төр хийж байсан бол тэр чинь жинхэнэ муухай зүйл болно. Гэтэл бодит байдал дээр сайд маань хоёр жил ажиллачхаад төсвөө ойлгоогүй, хувьсах зардлаа мэдэхгүй байна. Үүнийг хэлэхгүй өнгөрч болохгүй.

-Ер нь багш нарын бодит орлогын асуудал дээр таны гол шаардлага юу вэ?

-Өнөөдөр хоёр сая 226 мянган төгрөгийн цалин боллоо гэж зарлаж байгаа. Гэтэл бодит байдал дээр нэмэгдлүүдийг нь хасаад нэг сая 484 мянган төгрөг дээр нэмэгдэл өглөө гээд сууж байна. Ингэж болохгүй, энэ чинь төсвийн хуулийг зөрчиж байгаа асуудал. Багш нарын авч байсан нэмэгдлийг нь бүрэн өг. Үнэнээ л хэл. Тэгж байж энэ салбар тогтвортой, итгэлтэй явна. Үнэхээр хуулиараа явах ёстой. Монгол Улс хуультай, тогтвортой төртэй улс. Гэтэл өнөөдөр нэг сайд гарч ирээд л дур зоргоороо цалингаа өөрчлөөд, цалингийн нэмэгдэл гэж зарлачихдаг байдал ажиглагдаж байна. Бодит байдал дээр юу болж байна вэ гэхээр, үндсэн цалингаас биш, хуучин цалингаас нэмэгдлээ бодож байна. Энэ чинь юу гэсэн үг вэ гэхээр хууль, тогтолцоог үл тоож байна гэсэн үг. Багш нарын цалин бол нэг хүний мэдлийн асуудал биш. Энэ бол улсын төсвийн хуулийн дагуу, нээлттэй, ил тод тооцоологдох ёстой систем. Хуучин нэмэгдлүүдийг үл тоомсорлоод, “нэмэгдлийг шинэчиллээ” гэж зарлаад байж болохгүй. Хэрвээ ийм байдлаар цалин боддог бол цаашид төсөв, санхүүгийн тогтвортой байдал эрсдэлд орно. Боловсролын салбарын багш нарын итгэл үнэмшил унах, залуу багш нар ажиллах хүсэл буурах эрсдэлтэй. Тийм учраас би энэ асуудлыг шулуун шударгаар, хуулийн дагуу шийдвэрлэх ёстой гэж үзэж байна. Энэ бол зөвхөн багш нарын цалин биш, салбарын бүтцийн хариуцлага, төсвийн сахилга батын асуудал юм.

-Ер нь энэ Засгийн газарт зөв бодлого барьж ажиллаж байгаа сайд байна уу. Эрчим хүч, эрүүл мэнд, боловсрол гээд асуудлууд яригдаж байна шүү дээ. Үүнд та УИХ-ын гишүүний хувьд ямар байр суурьтай байна вэ?

-Би өөрөө иргэний нийгмийн төлөөлөл, олон жил тэмцэл хөдөлгөөн хийж ирсэн хүний хувьд дүгнэж хэлэхэд, Монгол төрийн бүх түвшинд хариуцлагын тогтолцоо алдагдсан. Ард иргэдийнхээ боломжийг хулгайлж, эх орныхоо баялгийг тонон дээрэмдсэн хүмүүст ямар ч хариуцлага тооцсон зүйл алга. Хаа сайгүй шударга ёс ярьсан хэрнээ яг улс эх орныхоо төлөө шударга ажиллаж чадахгүй байгаа биз дээ. Нэг л их авлига хулгайтай тэмцэх уриа лоозон олон жил ярилаа. Ярьсаар байгаад л авлигын индексээрээ олон байр ухраад л байна. Би энэ нийгмийн хорт хавдар авлига, хариуцлагагүйн зуд гэж үздэг. Энэ чиглэлд л төрийн бодлого чиглэж байхгүй бол бүх салбарын хөгжлийн тушаа болж байна шүү дээ.

Э.МӨНХТҮВШИН