Өсвөр насандаа дээрэлхэлтэд өртөж байсан хүмүүсийг 45 нас хүртэл нь судалсан урт хугацааны судалгаагаар, насанд хүрсэн хойноо сэтгэл гутрал болон түгшүүрт өртөх эрсдэл 1,6 дахин их байдаг.

Өнөөдөр хүүхэд, өсвөр насныхны амьдралын нэг хэсэг болсон сошиал медиа биднийг хооронд нь холбохын зэрэгцээ заримдаа үл үзэгдэх дарамт, хүнд ачаа болж үлдэх нь бий. Дэлгэцийн цаанаас бичсэн ганцхан өгүүлбэр, хэн нэгний хэлсэн нэг үг өсвөр насныхны хувьд өөртөө итгэх итгэл, үнэлэх үнэлэмж, цаашлаад өдөр тутмын амьдралд нь хүртэл нөлөөлж болох юм.

Цахим орчин дахь дарамт, үе тэнгийн дээрэлхэлт хүүхдийн сэтгэл зүйд ямар ул мөр үлдээдэг бол? Хүүхэд өөрийгөө энэ орчноос хэрхэн хамгаалж болох вэ, харин бид тэдний дэргэд хэрхэн зөв байж, дэмжих ёстой вэ?

Энэ тухай Сэтгэл судлалын үндэсний төвийн сэтгэл судлаач Б.Буянжаргалтай ярилцлаа.

- Цахим орчны хэт хэрэглээ болон цахим дээрэлхэлт өсвөр насныхны сэтгэл зүйд хэрхэн нөлөөлж байна вэ?
-АНУ-д хийсэн судалгаагаар нийтийн сүлжээг гурван цагаас дээш ашиглаж байгаа хүүхдүүд сэтгэл гутрал, түгшүүрийн эмгэгт өртөх эрсдэл хоёр дахин өндөр байдаг. Сүүлийн үед богино хугацаанд анхаарал татах зорилгоор рийл хэлбэрийн контент хийх нь түгээмэл болсон. Дунджаар 30-90 секунд л үргэлжилдэг. Үүнтэй холбоотойгоор бидний нэг зүйлд тогтвортой анхаарал хандуулж, төвлөрөх хугацаа маш буурч байна.

2004 онд хүний дэлгэцийн анхаарал төвлөрөлт 2,5 минут байсан бол 2024 онд 47 секунд болжээ.

2004 онд хүний дэлгэцийн анхаарал төвлөрөлт 2,5 минут байсан бол 2024 онд 47 секунд болжээ. Нойрны асуудал мөн үүсэж байна. Шөнө унтах ёстой цагтаа дэлгэц харж, нийтийн сүлжээ ашигладаг. Үүнээс шалтгаалж нойрны хэм алдагдана. Цаашлаад маргааш өдрийн анхаарал төвлөрөлт, сэтгэл хөдлөлөө хянах чадвар, бүтээмж буурах гэх мэтчилэн сөргөөр нөлөөлж байна.

Цахим дээрэлхэлт сургуулийн орчин дахь дээрэлхэлтээс ялгаатай нь хүүхэд хаана ч байсан үргэлжилж, олон нийтэд харагддаг учраас сэтгэл зүйн хувьд илүү хүндээр тусдаг. Зураг, бичлэг, пост, скрийншот гэх зэргээр баримт үлдэнэ.

- Сошиал медиаг ашиглахдаа сэтгэл зүйн эрүүл мэндээ хэрхэн хамгаалах вэ?
-Хамгийн түрүүнд хэрэглээгээ хязгаарлах хэрэгтэй. Тухайлбал, унтахаас нэг цагийн өмнө болон өглөө сэрсний дараа сошиал медиа ашиглахгүй байх зэрэг өөртөө тодорхой хязгаар тавьж болно.

Хоёрдугаарт, авч байгаа мэдээлэлдээ шүүлтүүртэй хандах нь чухал. Гэнэтийн үйл явдал, сөрөг мэдээлэл, сэтгэгдлүүдийг байнга харах нь бидний сэтгэл зүйд тодорхой хэмжээгээр муугаар нөлөөлдөг. Тиймээс өөрийн сонирхол, хоббитой холбоотой эерэг контент болон шинжлэх ухаанд суурилсан мэдээлэл хүргэдэг эх сурвалжуудыг сонгон дагаж, сөрөг мэдээллийн нөлөөнөөс өөрийгөө хамгаалах хэрэгтэй.

Гуравдугаарт, амьд харилцааг эрхэмлэх. Сошиал медиаг бүрэн хориглох, огт хэрэглэхгүй байх нь өрөөсгөл ойлголт. Учир нь сошиал медиа бидний өдөр тутмын амьдралын нэг хэсэг болсон. Тиймээс цахим орчинд харилцахын зэрэгцээ гэр бүл, найзуудтайгаа бодитоор уулзаж, ярилцах харилцаагаа орхигдуулахгүй байх хэрэгтэй.

Жишээлбэл, гэр бүлээрээ оройн хоол идэх үедээ утсаа ашиглахгүй байх зэрэг энгийн дүрэм ч амьд харилцааг дэмждэг. Учир нь гэр бүлийн дэмжлэг, эерэг харилцаа нь сэтгэл зүйн эрүүл мэндэд 70 хувиар эерэг нөлөө үзүүлдэг билээ.

- Ямар нэгэн төрлийн дээрэлхэлтэд өртсөн хэдий ч хэнд ч хэлэхгүй, асуудлаа шийдүүлэхгүй, дуугүй явах хүүхдүүд байдаг шүү дээ. Яагаад вэ? Тэдний сэтгэл зүйд ямар дайн болж байдаг бол?
-Үе тэнгийн дээрэлхэлтэд өртөж байгаа ч тусламж хүсэлгүй, асуудлаа удаан хугацаанд нууж явдаг хүүхдүүд бий. Тэдний хувьд “хэлчихвэл нөхцөл байдал бүр дордох вий” гэсэн айдас хамгийн том шалтгаан болдог. Өмнө нь багш, насанд хүрсэн хүнд хэлж үзсэн ч асуудал шийдэгдээгүй, эсвэл хэлсний дараа дээрэлхэлт улам даамжирсан тохиолдол байж болно.

Ингэснээр хүүхэд “хэнд ч хэлээд нэмэргүй юм байна” гэж бодож, асуудлаа нуух, ганцаараа шийдэх гэж оролдох хандлагатай болдог. Харин энэ нь дээрэлхэлтийн нөхцөл байдлыг улам даамжруулж, хүүхдэд илүү хүндээр нөлөөлөх эрсдэлтэй.

- Тоглоом нь шоглоом болж дээрэлхэлт удаан хугацаанд үргэлжилснээр сэтгэл зүйн асуудал ямар байдалд хүрдэг вэ?
-Хүүхдийн сэтгэл зүй болон зан үйлд тодорхой өөрчлөлтүүд гарч эхэлдэг. Түгших, хичээлдээ явах дургүй болох, сургуульдаа очихдоо айдас, дарамт мэдрэх зэрэг шинж илэрч болно. Улмаар удаан хугацаанд үргэлжилсэн тохиолдолд хичээл завсардах, сэтгэл гутралд орох, өөртөө гэмтэл учруулах болон амиа хорлох бодол, оролдлогын эрсдэл нэмэгдэх зэрэг ноцтой үр дагаварт хүрч болзошгүй.

Өсвөр насандаа дээрэлхэлтэд өртөж байсан хүмүүсийг 45 нас хүртэл нь судалсан урт хугацааны судалгаагаар, насанд хүрсэн хойноо сэтгэл гутрал болон түгшүүрт өртөх эрсдэл 1,6 дахин их.

Өсвөр насандаа дээрэлхэлтэд өртөж байсан хүмүүсийг 45 нас хүртэл нь судалсан урт хугацааны судалгаагаар, насанд хүрсэн хойноо сэтгэл гутрал болон түгшүүрт өртөх эрсдэл 1,6 дахин их. Харин амиа хорлох бодол, оролдлогын эрсдэл хоёр дахин өндөр байгааг тогтоосон байдаг.

Энэ нь үе тэнгийн дээрэлхэлт зөвхөн тухайн үедээ нөлөөлөөд өнгөрдөг асуудал биш, хүний сэтгэл зүйд урт хугацааны хор хөнөөл үлдээж болдгийг харуулж байна. Түүнчлэн дээрэлхэлт удаан хугацаанд үргэлжилсэн эсэхээс үл хамааран хүүхдийн сэтгэл зүйд тодорхой эрсдэл үүсгэж болдог. Тиймээс “ганц хоёр удаа л болсон, одоо зүгээр” гэж асуудлыг үл тоомсорлох бус, тухайн хүүхдийн мэдэрсэн зүйлд анхаарал хандуулах нь чухал.

- Тэгвэл хүүхэд өөрийнхөө сэтгэл зүйн эрүүл мэндийг хэрхэн хамгаалж, хэнээс тусламж авах хэрэгтэй вэ?
-Хэрэв дээрэлхэлтэд өртөж байгаа бол өөрийг чинь хамгийн сайн ойлгож, сонсож, дэмжиж чаддаг насанд хүрсэн хүнд заавал хэлэх хэрэгтэй. Энэ нь ангийн багш, нийгмийн ажилтан, эцэг эх, асран хамгаалагч хэн ч байж болно. Мөн шаардлагатай тохиолдолд сэтгэл зүйн мэргэжлийн тусламж авах нь чухал.

Харин эцэг эхчүүд, насанд хүрсэн хүмүүстээ хандаж хэлэхэд, хүүхэд “надад дээрэлхэлт тулгараад байна” гэж чухалчлан хэлж байгаа нь өөрөө тусламж хүсэх хүртлээ тодорхой хэмжээнд тэсэж, асуудлаа өөрөө шийдэх гэж оролдсон гэсэн үг. Тиймээс нэг удаа сонсоод өнгөрөх, зэмлэх, арга хэмжээ аваад орхихоос илүүтэй тухайн хүүхдийг урт хугацаанд тогтмол сонсож, дэмжиж, нөхцөл байдлыг нь анхаарч байх хэрэгтэй.

Монголд 2021–2024 онд хийгдсэн судалгаагаар дээрэлхэлтэд оролцож буй хүүхдүүдийн 18 хувь нь давхар бай болдог гэж үзсэн байдаг. Тэдгээрийн 68 хувь нь гэр бүлийн орчиндоо бие махбодийн болон сэтгэл зүйн хүчирхийлэлд өртдөг байна.

Насанд хүрэгчдийн гаргадаг нэг алдаа нь зөвхөн дээрэлхэлтэд өртсөн хүүхдэд анхаарал хандуулж, дээрэлхэж байгаа хүүхдийг буруутгах явдал байдаг. Гэтэл нөгөөтээгүүр тухайн хүүхэд ч бас "давхар бай" болж байдаг. Давхар бай гэдэг нь бусдыг дээрэлхэж байгаа хүүхэд гэр бүлийн болон бусад орчинд бие махбодийн, сэтгэл зүйн хүчирхийлэлд өртөж байгааг хэлнэ.

Тиймээс асран хамгаалагчид, нийгмийн ажилтнууд хоёр талын хүүхдийн нөхцөл байдал, хэрэгцээнд анхаарч, шаардлагатай мэргэжлийн дэмжлэг, туслалцааг үзүүлэх нь чухал юм. Монголд 2021–2024 онд хийгдсэн судалгаагаар дээрэлхэлтэд оролцож буй хүүхдүүдийн 18 хувь нь давхар бай болдог гэж үзсэн байдаг. Тэдгээрийн 68 хувь нь гэр бүлийн орчиндоо бие махбодийн болон сэтгэл зүйн хүчирхийлэлд өртдөг байна.

- Эцэг эхчүүд, асран хамгаалагч нар хүүхдийнхээ сэтгэл зүйн эрүүл мэндийг сошиал медианд донтолт, сошиал дээрэлхэлтээс сэргийлэхэд хэрхэн анхаарах ёстой вэ?
-Нэгдүгээрт, өөрөө зөв үлгэрлэх нь хамгийн чухал. Эцэг эх өөрөө сошиал медиаг хэр зөв, зохистой ашиглаж байна вэ гэдэг нь хүүхдэд шууд нөлөөлдөг. Жишээлбэл, өөрөө хоол идэж байхдаа утсаа ашигладаг атлаа “хоолны үеэр утсаа битгий оролд” гэж хэлэх нь хүүхдэд шударга бус санагдаж болно. “Ээж, аав үзэж болоод байхад би яагаад болохгүй гэж?” гэсэн ойлголт төрөх эрсдэлтэй. Тиймээс шаардлага тавихаасаа өмнө өөрсдөө үлгэр дуурайл болох нь чухал.

Хоёрдугаарт, гэр бүлийн хэмжээнд дүрэм тогтоох хэрэгтэй. Тухайлбал, хоолны үеэр, орой 21:00 цагаас хойш, орондоо орсны дараа утсаа ашиглахгүй байх зэрэг дүрэмтэй байж болно. Эсвэл хичээлээ нэг цаг хийсний дараа утсаа 30 минут хэрэглэх гэх мэтээр хэрэглээний тодорхой хуваарь гаргаж болно. Хамгийн гол нь гэр бүлийн бүх гишүүн дагаж мөрдөх ёстой юм шүү.

Гуравдугаарт, ямар контент үзэж байгааг нь хориглох, хянах байдлаар бус, ярилцаж ойлгох хэрэгтэй. Ямар зүйл үзэх дуртай, юуг сонирхож байгааг нь сонирхож, хүүхдийнхээ цахим орчин дахь сонирхлыг нь ойлгоорой. Үздэг контент нь танд таалагдахыг ч үгүйсгэхгүй. Харин насанд нь тохироогүй, ёс зүйн хувьд зохимжгүй контент байвал яагаад тохиромжгүй болохыг нь тайлбарлаж, ойлгуулах хэрэгтэй.

Дөрөвдүгээрт, нойрны дэглэм. Цахим хэрэглээ хэт их байх нь хүүхэд төдийгүй насанд хүрэгчдийн нойрны хэмнэлд нөлөөлдөг. Унтахаас дор хаяж нэг цагийн өмнө зурагт, утас ашиглахгүй байх, тогтсон цагт унтуулж, сэрээх дадлыг бий болгох нь чухал.

- Танд баярлалаа, ажилд нь амжилт хүсье.

Эх сурвалж: GOGO.MN