“Нийтлэлч Отгонбаяр сан”-аас зарласан сэтгүүл зүйн шилдэг бүтээл шалгаруулах уралдаанд Дэд байр эзэлсэн Үндэсний тойм сэтгүүлийн Ерөнхий эрхлэгч Ч.Гангэрэлийн нийтлэлийг хүргэж байна.

Муушгийг заавал таван гар суух албагүй. Хоёулаа ч тоглож болдог тоглоом. Гэхдээ тавуулаа суух нь илүү сонирхолтой, бас өрсөлдөөнтэй. Ирэх онд болох Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг муушгитай зүйрлэвэл таван хүн өрсөлдөх улс төрийн орчин анх удаа бий болоод байна. Тэр жилийн ИЗНН-ын Ц.Элбэгдоржийг дэмжээд нэр дэвшүүлэлтээс татгалздаг шиг үйл явдал болчихгүй л бол энэ удаад МАН, АН-аас гадна “Үндэсний эвсэл”, ИЗНН, ХҮН намынхан Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх боломжтой. Өөрөөр хэлбэл, анх удаа Н.Энхбаяр, М.Энхсайхан, Б.Жаргалсайхан, Б.Эрдэнэбат гэсэн дөрвөн нэр дэвшигчтэй 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг давж гарсан том өрсөлдөөн өрнөж мэдэх нь. Бас ялагч нь бараг л тодорхой болчихсон байдаг зарим сонгуультай харьцуулахад парламентад суудалтай улс төрийн хүчнүүд нэр дэвшүүлэлтээ зөв хийж чадвал хэнд нь ч ялах магадлал бий. Өмнөх Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар “Зөв хүн электорат эвсэл”-ээс нэр дэвшсэн Д.Энхбат орон даяар сүлжээтэй, зуугаар тогтохгүй мянган гишүүнтэй гэгддэг АН-ын дарга С.Эрдэнээс даруй дөрөв дахин олон санал авсан нь үүний нотолгоо. Нөгөөтэйгүүр, таван жилийн өмнөхтэй харьцуулахад Монголын улс төрийн намуудад өнөөдөр У.Хүрэлсүх шиг хүчтэй, хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер алга. Тэгэхээр 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг таван гарын муушигт бүгд харанхуй орохтой л адилтгаж болох юм. МАН, АН аман хүзүү, хатан хүзүүнд сууж байж болох ч адаг гараас харанхуй ороод тав идэхийг хэн ч үгүйсгэж чадахгүй. Яагаад гэвэл, Монголын улс төрийн “муушиг” дээр өнөөдөр шууд тав идэх нь байтугай амиа баталгаатай барих лидер ганц ч алга.

Улс төрийн лидерийг нийгмийн шаардлага, хувь хүний хүсэл зориг, таатай нөхцөл гурав нэг цэг, цаг хоёр дээр огтлолцож байж төрүүлдэг. Нэг нь л дутуу бол, эсвэл цаг нь зөрчихвөл лидер төрөхгүй гэдгийг хашир улстөрчид ярьдаг. Тэр өнцгөөс нь бодвол парламентад суудалтай намуудад Ерөнхийлөгчийн хэмжээнд ард түмэнд шууд үнэлэгдэх лидер байна уу?

Монгол ардын нам

Ерөнхийдөө Монголын улс төр лидерийн хомсдолд оржээ. Эрх баригч МАН-д хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер ганц ч байхгүй байгаа нь үүний баталгаа. Зүй ёсоор үнэлэгдэж, жам ёсоор халаагаа өгсөн лидер энэ цаг үед Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхээс өөр алга. Сүүлийн гурван сонгуульд дараалж ялалт байгуулсан, арав дахь жилдээ тасралтгүй засаглаж байгаа Ардын намд шинээр лидер төрсөнгүй. Ардын намын даргын суудлыг Монгол төрийн жолоотой хамт “ах”-аасаа хадаг дээр тавиулж авсан Л.Оюун-Эрдэнэ ч лидер болж бойжиж чадсангүй. Тэр бусдын ялалт дээр эзэн суусан ч, өөрийн ялалтынхаа үр шимийг хүртэж чадалгүй огцорлоо. Парламентыг 126 гишүүнтэй болгох Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг хийгээд ч, ялалтын бялуугаа ялагдсан намуудад зүсэм, зүсмээр нь хувааж өгөөд ч хамтарсан Засгийн газраа хамгаалж чадалгүй огцорсон нь нэгийг өгүүлнэ. Тэр жинхэнэ лидер байсан бол 2024 оны сонгуулийн дараа Засгийн газраа дангаараа байгуулахаас зангаргаа харуулж эхлэх байсан юм. Гэвч нүүдэл нь буруу байж, өрсөлдөгчөөсөө олон дайсныг өөрийн нам дотроос төрүүлжээ. Цаг хугацаа бүхний шүүгч гэдэг өнцгөөс харвал Л.Оюун-Эрдэнэ түр зуурын лидер л байж таарав.

Эрх баригч намын өнөөгийн дарга Н.Учралын тухайд ч тэр зүй ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер одоохондоо биш. Үе хоорондын зодооны сиймхийгээр сугарч гарч ирсэн тэрээр бусдын ялалт дээр эзэн сууж буй хүн. Цаг үе нь лидерийг төрүүлдэг гэж тооцвол Н.Учрал яах аргагүй Ардын намдаа өнөөдөр лидер нь мөн үү гэвэл мөн. Харин “томилогдсон” лидер, хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер хоёрын хоорондох асар том заагийг ойртуулж чадах эсэх өөрөөс нь хамаарна. Өнөөдөртөө бол Н.Учрал өмнөх дарга Л.Оюун-Эрдэнэтэй л адил крандуулж гарч ирсэн лидер. 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль бол түүнд ирэх эхний том сорилт. Өөрөө Төрийн тэргүүний насны босго давахгүй учраас бусдын төлөө намаа удирдаж сонгуульд орох, цаашилбал сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч МАН-ын даргаар үлдэх эсэх нь ч хөндөгдөж мэднэ. Тэр бусдын ялагдлаас МАН-ын даргын суудлыг олж авсан шигээ бас алдаж ч мэдэх нөхцөл байдал үүсэж магадгүй. Ардын намын дараалсан олон ялалтынх нь гол стратегич Д.Амарбаясгалан энэ удаад сонгууль удирдаж ажиллахгүй. Харин том сонгуулийн дарийн утаа ч үнэрлээгүй Я.Содбаатар МАН-ын дарга Н.Учралын дэргэд байх болно. Тэгэхээр Ардын нам 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд тодорч гарч ирсэн лидер нэр дэвшигчгүй, товойж гарч ирэх сонгуулийн стратегичгүй орох нь тодорхой байна.

Дур эзнээ, дунд чөмөг сүүжээ голохгүй гэдэг үгтэй. Бас байлдагчийн халаасанд генералын мөрдэс бий ч гэж ярьдаг. Тэгэхээр 50 насны босго давсан МАН-ын улстөрч болгонд аман хүзүүнд суугаад муушиг тоглох хүсэл бий. Гэхдээ Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ойрын үед олонтаа ярих болсон “Эв нэгдэл”-ийг хангах гэдэг шалгуурт хэд нь тэнцэж чадах юм бол доо. Ямар боловч МАН-ын өнөөгийн удирдлага, бүр нарийн ярьвал Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхтэй ойлголцож чадах хүн л Төрийн тэргүүний сонгуульд нэр дэвшинэ. Энэ утгаараа Ерөнхий сайд Г.Занданшатар, МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатар, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр гэсэн “Шадар гурван цэрэг”-ийн нэр эхний ээлжид сонсогдож байна. Цаашилбал, УИХ-ын гишүүн С.Бямбацогт, Шадар сайд асан С.Амарсайхан, Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг гэхчлэн 50 насны босго давсан МАН-ын улстөрчдийн нэрс хөвөрч буй. Мөн Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн “Их тэнгэр”-т золголт хийх үедээ ярьсанчлан Төрийн тэргүүн нуруу өндөртэй байх ёстой гэсэн шалгуурыг хангаж буй Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд, “өндөр” Б.Энхбаяр ч бас 2027 оны хоёрдугаар сарын 28-нд 50 насны төрсөн өдрөө тэмдэглэнэ. Харин энэ насны эмэгтэй улстөрчдийн тухайд ядаж л уул овоо тахих зэргийг нь бодолцож Төрийн тэргүүнд Ардын нам нэр дэвшүүлэх нь юу л бол. Тэгэхээр эрчүүдийн дунд л өрнөж буй энэхүү албан бус “сунгаа”-нд одоохондоо Ерөнхий сайд Г.Занданшатар өнгөлж явна.

Улс төрийн хүрээнийхний ярихаар нөхцөл байдал тэс ондоо өрнөчихгүй бол зурсан зургаараа МАН-ын нэр дэвшүүлэлт Г.Занданшатар дээр тогтох магадлал өндөр. Г.Занданшатарын улс төр ч одоохондоо дардан гэж хэлэхгүй ч зассан замаар явж байгаа нь үнэн юмдаг. Парламентын спикерийн хувиар 2024 оны УИХ-ын сонгуулиар төрсөн нутагтаа очоод 10 мандаттай тойргоос 11-т орсон түүнийг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдоно гэж тухайн үедээ хэн ч төсөөлж байгаагүй биз. Гэвч тэр өнөөдөр боломжгүй зүйл гэж байдаггүйг батлаад гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлээд явж байна. Энэ нь гэхдээ түүнийг шууд л хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер болсон гэсэн үг биш шүү.

Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл үзүүлэхээс татгалзсан УИХ-ын тогтоолтой зэрэгцэн МАН-ын Бага хурлаас түүнийг Монгол Улсын Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж, парламент ч ёсоор болгосон. Гэвч сонгуулийн ялагдлын шороотой өвдөгтэйгөө ирэхэд нь гүйцэтгэх засаглалын тэргүүнд нэр дэвшүүлсэн Бага хурлын яг тэр бүрэлдэхүүн ердөө гурван сарын дараа Монгол Улсын Ерөнхий сайдын хувиар буцаад очиход нь МАН-ын даргаар сонгохоос шууд татгалзсан. Ардын намын Бага хурлын гишүүдийн 50 хувийн дэмжлэг аваагүй хүн ард түмний 50+1 хувийн саналаар Ерөнхийлөгч болно гэдэг өөрөө эргэлзээтэй. Энэ эргэлзээг улам лавшруулж байгаа зүйл бол бүтэн намаржин үргэлжилсэн МАН-ын дотоод зөрчил. Үе хоорондын гэж хэлж болох энэ зодоонд одоохондоо 1980-аад онынхон ялагдаж яваа нь үнэн. Гэхдээ бүрмөсөн буугаад өгчихсөн гэвэл хэтэрхий эртэдсэн дүгнэлт болох биз. Хэчнээн сайн сонгуулийн кампанит ажил явуулаад, өчнөөн мундаг мөрийн хөтөлбөр боловсруулсан ч намын бүтэц бүрэн ажиллахгүй бол ялах магадлал тун муу. Хувь улстөрчийнхөө намтрыг баяжуулах гэж намын бүтэн дэмжлэггүй нэр дэвшвэл “Цагаан сонголт”-д ч ялагдаж мэдэхээр гэдгийг АН-ын С.Эрдэнэ 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар баталчихсан. 200 гаруй мянган гишүүнтэй гэгддэг АН-ын дарга тэрээр Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшээд ердөө 72832 санал авсан нь гуравдагч хүчний Д.Энхбатаас даруй 174136 саналаар дутуу, санал тэмдэглээгүй цагаан хуудаснаас ердөө 895-аар илүү гарсан үр дүн юм. Намын гишүүд нь бүхэлдээ биш юм гэхэд, тал нь ч түүнд саналаа өгсөнгүй нь дээрх тооноос харагддаг. 2024 оны УИХ-ын сонгуулиар ердөө нэг тойргоос буюу Увс, Ховд, Говь-Алтай, Завхан аймагт МАН-аас нэр дэвшсэн С.Бямбацогт 113 хүнтэй өрсөлдөхдөө ч 79826 санал авсан нь С.Эрдэнээс хавьгүй өндөр үзүүлэлт. Энэ бол нам нь нэгдсэн бодлогоор нэр дэвшигчээ дэмжихгүй бол аль ч намд тохиолдож болох үр дүнгийн тухай ойлголт. Нөхцөл байдал ийм байгаа нь Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн яриад буй “Эв нэгдэл”-ээс МАН өнөөдөртөө тэс ондоо явж буйг илтгэнэ. Н.Учралыг намын даргаар сонгосон Их хурлаар энэ намын зодоонд цэг хатгагдсан гэвэл түүн шиг худлаа юм байхгүй. Харин ч ард түмний нүдэн дээрээс холдож, Ардын намын хөшигний ард л өрнөж эхэлсэн. Өрнөх өрнөхдөө улам тэлж, улам улайсч буйг саяхны үйл явдлууд харууллаа.

Бага хурал дээрх намын даргын ялалтыг нь, парламент дээрээс спикерийн алхыг нь Д.Амарбаясгалангаас авсан Н.Учрал УИХ-ын нэр бүхий гишүүдийг намаас “хөөж” буйгаа зарлалаа. МАН-ын Бага хурал дээр танилцуулсан түүний шийдвэрээр УИХ-ын гишүүн Д.Амарбаясгалан, Х.Булгантуяа нар өнөөдөр бүлэггүй сул гишүүд болж хувирч байна. Гэхдээ ингээд зогсохгүй ч байж мэднэ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах тухай хуулийн төсөл боловсруулснаа МАН-ын Бага хурал эхлэх мөчтэй зэрэгцүүлэн зарласан нь санамсаргүй давхцал биш байх. Өнгөн дээрээ ёс зүйгүй авирлаж байгаа ИЗНН-ын М.Нарантуяа-Нара зэрэг гишүүдийг эгүүлэн татах агуулгатай юм шиг олон нийтэд ойлгогдож буй Ерөнхийлөгчийн санаачилсан төсөл үнэн чанартаа жагсаалтаас гадна тойргоос сонгогдсон гишүүдэд ч хамаарна. Хэрэв энэ төсөл нь хууль болон батлагдвал Үндсэн хууль зөрчсөн нь Цэц дээр тогтоогдсон Х.Булгантуяа эгүүлэн татагдах нь цаг хугацааны л асуудал. Цаашилбал, татагдах нэрс ямар ч байдлаар өргөжиж мэднэ. УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах энэ төслийг МАН-ын зодоонтой холбож ойлговол Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, УИХ-ын дарга Н.Учрал нар онь холбож буудлаа ч гэж тайлж болох юм.

Одоохондоо МАН дотооддоо эв нэгдлээ хангах нь бүтэшгүй зүйл гэдгийг энэ бүхнээс харж болж байна. Ерөнхийлөгчийн сонгууль ойртох тусам “Хонь бүрэн, чоно цатгалан” гэдэг шиг эвлэж мэдэх ч, асуудал өнөөдөртөө бол Ардын намын хайрцагнаас гарчихсан гэдэг нь л тодорхой юм. Хэдийгээр 2024 оны сонгуулийн үр дүнгээр МАН парламентын 54 хувийг бүрдүүлж байгаа боловч бодит байдал дээр УИХ дахь бүлэг нь хоёр хуваагдчихлаа. Парламентын спикер нь, бас намын дарга нь Н.Учрал боловч МАН-ын бүлгийн 68 гишүүнийг дэвшүүлсэн хүмүүс нь огцорсон Л.Оюун-Эрдэнэ, хөөгдсөн Д.Амарбаясгалан нар. Тэгэхээр олонх нь биш юм гэхэд цөөнгүй кноп тэдэнд одоо ч бий. Хэрэв тэд сөрөг хүчинтэй “наймаалчихвал” Г.Занданшатар улс төрийн өрөг дээр ердөө шалуулж яваа бэрс болно. Нэг л буруу нүүвэл ноёноо ч мадлуулж мэдэх тийм эгзэгтэй өрөг Ерөнхий сайдын өмнө дэлгээтэй байгаа. Тэгэхээр хэр уран нүүхээс нь улс төр, цаашилбал улсын Ерөнхийлөгчийн хувь заяа хамаарч мэдэхээр байна гээд ойлгочихож болно.

Ардчилсан нам

Н.Алтанхуягийг огцруулснаас хойш АН нар үзээгүй нь үнэн юмдаг. Дараалсан ялагдлуудынхаа дараа дахин босож чадах уу гэсэн асуулттай 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцоно. Уг нь бол Монгол Улсын Төрийн тэргүүний сонгуульд АН-ынхан адтай ч, одтой ч оролцдог. Өнөөг хүртэл Монгол Улс зургаан Ерөнхийлөгчтэй байсны гурав нь МАН-аас, гурав нь АН-аас нэр дэвшин сонгогдож байв. 1992 оны шинэ Үндсэн хуулиа баталснаас хойших жилүүдийн олонхид нь Ардын нам засагласан ч, ард түмэн Ерөнхийлөгчөө сонгохдоо АН-ыг хэзээ ч хаяж байсангүй ээ. Магадгүй энэ нь монголчууд Төрийн тэргүүнээ сонгохдоо улс төрийн намын улаан, цэнхэр өнгөнд нь бус, нэр дэвшигчдийг нь илүүтэй хардагтай холбоотой байж мэднэ. Ямар боловч зөв хүнээ олж нэр дэвшүүлж чадвал УИХ-ын гурван сонгууль, Ерөнхийлөгчийн сонгууль, аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулиуд гээд дараалсан олон ялагдлынхаа дараа ялалт байгуулах боломж АН-д байна. Дээр нь эрх баригч МАН-ын дотоод зөрчил рейтингийг нь унагаж, эсрэгээрээ сөрөг хүчин АН-ынх өсөж яваа. Судалгаа үнэн эсэхээс үл хамаарч боломж байгаа гэдгийг Ерөнхийлөгчийн өмнөх сонгуулиудын түүх ч харуулж байна. Түүх ч, тоо ч тэдний талд байна гэсэн үг.

Хэрэв ирэх оны зургаадугаар сар хүртэл энэ рейтингээ, одоогийн боломжоо хадгалж чадвал АН-ын нэр дэвшигчид давуу тал үүсэх нь ойлгомжтой. Гол нь үндсэн сонгуулиасаа өмнө дотоод сунгаандаа сульддаг тал АН-д бий. Өмнөх туршлагаа бодсон ч, одоогийн өрнөлийг харсан ч энэ зүй тогтол давтагдах нь. Одоогоор сунгаанд оролцохоо албан ёсоор зарлаад буй УИХ-ын гишүүн Лу.Гантөмөр “Сэлэнгэ хавийн хятад цустай хүмүүс...” гэж санамсаргүй хэлчих хүн биш болов уу. УИХ-д хэдэнтээ сонгогдож, Тэргүүн Шадар сайд, Боловсролын сайдаар ажиллаж байсан туршлагатай улстөрч болчимгүй үг хэлж, амны алдаа гаргах нь юу л бол. Нам доторх өрсөлдөгчөө намнаж буй хэлбэр л гэж тайлбарлах юм билээ, хүмүүс. Тэр үнэн бол АН-аас Ерөнхийлөгчийн сунгаанд оролцохоо илэрхийлсэн Н.Алтанхуяг, Лу.Гантөмөр нараас гадна С.Баярцогт гэсэн хүчтэй өрсөлдөгч гарч ирлээ. Оюутолгойн нээлттэй сонсголын үеэр их улс төрд эргэж ирснээ албан ёсоор зарлаагүй ч, албан бусаар хэлчихсэн хүн бол тэр. Хорин тавхан насандаа шинэ Үндсэн хуулийг батлалцаж, Улсын Бага Хуралд сонгогдож явсан түүн дээр Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх болон Монголын бизнесийн томчууд бооцоогоо тавьж байгаа гэсэн мэдээлэл бий. Улстөрчийнхөө хувьд сайнаар хэлбэл, С.Баярцогт аль ч намтай, ямар ч улстөрчтэй арга эвээ олдог, муугаар ярьвал МАН, АН-ын бүлэглэлүүдийг “нэгтгэдэг” холбон тоглогч. Тийм болоод Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ил цагаан биш ч, алсуураа дэмжиж байхыг үгүйсгэхгүй. Юу гэхээр, Сар шинийн баяраар Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх зарим хэвлэлийн төлөөлөлтэй золгох үедээ “Ерөнхийлөгчөөр аль нэг намын гишүүн гэхээс илүүтэй аль болох эв нэгдлийг хангах хүнийг л сонгоорой” гэж санамсаргүйгээр дахин дахин захиж хэлээгүй нь лавтай. Өөрөөр хэлбэл, энэ удаагийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд У.Хүрэлсүх МАН-аас гадна АН гэсэн хөзөртэй, товчхондоо хөтөлгөө морьтой орж байна. Улсын дээд шүүх дээр О.Цогтгэрэлийг АН-ын даргаар бүртгэхэд ч С.Баярцогтыг эхлээд генсек болгож, дараа нь Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлнэ гэсэн тохироо хийгдсэн гэж яригддаг. Тэгэхээр С.Баярцогтод одоогийн Ерөнхийлөгчөөс гадна Монголын томоохон бизнесмэнүүдийн дэмжлэг байгаа гэж тооцвол тэр гартаа шалдан ноёнтой, газраас хана хайж байгаа тоглогч юм. Энэ тохиолдолд АН-аас Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээр битүүхэн горилж буй УИХ-ын дэд дарга Б.Пүрэвдорж, гишүүн С.Ганбаатар нарт хүрд эргүүлэх боломж олдохгүй нь ойлгомжтой. Гэхдээ Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийг тодруулахад чилийсэн бүтэн жил урд байгааг мартаж болохгүй. Өнөөдрийн АН-ын давуу тал, маргаашийн сул тал нь болж хувирч мэдэх эрсдэлтэй. Ямар боловч АН-ынхан өнөөдөр хатан хүзүүнд суудалтай, хамгийн гол нь салхи тэдэн рүү эргэж, хангалттай солих мод ч газарт байгаа нь бодит үнэн.

Нүүрсний хулгай, бүлэглэлүүдийн зөрчил нь МАН-ыг хангалттай сульдааж буй. Дээр нь татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэлийн дарамт, тасралтгүй өсөж буй өргөн хэрэглээний барааны үнийн өсөлт ч иргэдийн дунд эрх баригчдын рейтингийг унагаж буй. Тэдэнд муу л бол, бидэнд сайн гэдэг өнцгөөс харж болохгүй боловч бодит байдал дээр энэ бүхэн АН-д давуу тал үүсгэж байна. УИХ дахь МАН-ын бүлгийн хуваагдлаас харсан ч өнөөдөртөө сөрөг хүчин АН-ынхан дефакто парламентад хамгийн олон кноптой бүлэг болоод байна. Цул байгаад, нэгдэж хөдөлж чадвал эрх баригчдад хариуцлага тооцох, эсвэл ярьсаар л яваа Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуулиа УИХ-аар батлуулах боломж байна. Нийгэмд эерэг нөлөө үзүүлэх, нийтэд таалагдах татвар, нийгмийн даатгалын шинэчлэлийн автор нь болох боломж ч бүрдлээ. Түүнээс өнөөдрийнх шиг “Ардчиллын гэрэгэ” тарааж АНУ-ын виз даруулах тухай яриад, аль эсвэл иргэдийн хувийн мэдээллийг цуглуулж намын гишүүнчлэлийн бүртгэл хийх зэргээр явбал ард түмэн дэмжих нь юу л бол. Тэгэхээр ямар улс төр хийхээс тэдний боломж хумигдах уу, тэлэх үү гэдэг нь шийдэгдэнэ. Хэдийгээр АН 2024 оны сонгуулиар (126 гишүүнтэй парламентад) 42 суудал авч цөөнх болсон ч 1996-2000 оны парламентын 25 суудалтай хэрнээ 50 суудалтай Ардчилсан холбоо эвслийг ирцээр шахаж бүхнээ шийдүүлж байсан МАХН-ынх (76 суудалтай парламент дахь одоогийн МАН) шиг улс төр хийх боломж бүрдчихсэн. АН дефакто хамгийн том бүлэг болсон бол МАН хуваагдлаасаа болж деюри эрх баригчийн статусаа цөөнхийн байр сууриар сольчихоод байна. Үүлэн чөлөөний нар шиг энэ боломжийг ашиглаж чадах эсэх нь АН-ын шинэ дарга О.Цогтгэрэлийн улс төрийн хараанаас хамаарах нь. Онч байх эсэхээс нь хамаарч Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийнх нь ялалт, ялагдал дэнслэгдэх буй за.

ХҮН нам

Парламентад суудалтай бусад намын хувьд яг таг хэн нэр дэвших магадлалтай гэсэн хувилбар яригдахад эрт байна. Эдгээр нам яаж ч оролцож болно. Засагт хамтарсан ХҮН-ын тухайд өмнөх Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар чамлахаар чанга атга гэмээр амжилт гаргасан. “Зөв хүн электорат” эвслээс ИЗНН-ын Д.Энхбатыг дэвшүүлж, тэрээр гуравдагч хүчнээс хамгийн өндөр амжилт буюу АН-ын нэр дэвшигчийг ардаа орхиж, сонгогчдын 20 хувийн дэмжлэг авч байсан. Өмнө нь С.Ганбаатар (409899 буюу 30.19 хувь) түүнээс өндөр санал авсан ч АН, МАН-ын нэр дэвшигчдийн ард бичигдэх үзүүлэлт байв. Тиймээс ХҮН-ынхан энэ удаад ямар нүүдэл хийх нь анхаарал татах сэдэв. Ер нь ч тэгээд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчдээс хэнийг ч дутуу үнэлж болохгүй. Бүгд л өөр өөрийн зорилготой өрсөлдөөнд орж, улс төрөө хийх нь гарцаагүй юм. Ялахын тулд бус, ялагдуулахын тулд нэр дэвшдэг улс төрийн уран нүүдлийг ч энэ сонгуулиар хийдэг. Санаж байвал 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-аас нэр дэвшсэн Н.Удвал энэ үүргээ тун хангалттай гүйцэтгэж Б.Бат-Эрдэнийн саналыг хувааж байсан. Хэрэв Н.Удвалаас өөр хүн, магадгүй хүчтэй, гол нь эрэгтэй нэр дэвшигч байгаад ердөө 0.3 хувийн санал нэмж авсан бол (2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Ц.Элбэгдорж 50.23, Б.Бат-Эрдэнэ 41.97, Н.Удвал 6.50 хувийн санал авсан) дахин санал хураалт Ц.Элбэгдорж, Б.Бат-Эрдэнэ нарын дунд болох байсан. Хэрэв тэгсэн бол яах ч байсан юм билээ. Гэхдээ “Хэрвээ” гэсэн үг түүхэнд байхгүй учраас энэ сэдвийг хаая. Харин ХҮН энэ удаагийн сонгуулиар ч өмнөх УИХ-ын сонгуулийн түүхээ давтаж, ялахын тулд бус МАН-ыг ялуулахын төлөө орж ирж болох юм. ХҮН хэзээнээсээ МАН-ын бодлогыг дэмжигч, “охин” нам шиг нь л явж ирснийг улс төр гадарладаг хүн бүр мэднэ. Гэхдээ адаг гараас ч хамаагүй зоригтой орж чадвал, Ардын намаа ч ялах боломж уг нь нээлттэй юм. Одоохондоо аль ч намд тодорсон лидер байхгүй учраас ХҮН хүнээ зөв дэвшүүлбэл ялах магадлал бусдын адил бий гэе.

ИЗНН

ИЗНН хэдий Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэх боломжтой байсан ч нэг удаа АН-ыг дэмжиж, нэр дэвшүүлэлтээс татгалзаж байсан улс төрийн хүчин. Гэхдээ тэр үеийн ИЗНН-ыг өнөөгийн ИЗНН-тай жишиж харьцуулах нь утга муутай биз ээ. С.Оюун, Б.Батбаатар гэсэн тэнгэр, газар шиг зөрүүтэй улстөрчид эдгээр цаг хугацаанд ИЗНН-ыг даргалж байсан. Өнөөгийн ИЗНН бол эрх баригч нам. Ердөө жагсаалтаар орж ирсэн дөрөвхөн гишүүнтэй боловч Г.Занданшатарын Засгийн газарт намын дарга Б.Батбаатар нь суудал зассан. Тэгэхээр энэ удаагийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд танхимын тэргүүнээ сөрж нэр дэвшүүлэх үү, дагаж нэр дэвшүүлэлтээс татгалзах уу гэдэг сонирхолтой өнцөг. Нөгөө талдаа УИХ-ын гишүүн М.Нарантуяа-Нара ИЗНН бүх шатандаа нэг хүний нам болсон гэж шүүмжилдэг. Тэгэхээр ИЗНН-ын дарга, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, БОУАӨ-ийн сайд Б.Батбаатар ирэх сонгуульд нэр дэвшүүлэх эсэхийг “ганцаараа” шийдэж мэднэ. Өдгөө 53 насны босго алхчихсан тэрээр улс төрийн намтартаа нэгэн шинэ хуудас нэмэхийг хүсэж явахыг ч үгүйсгэхгүй. Үнэндээ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид нэр дэвшинэ гэдэг өөрөө хүссэн хэн бүхэнд олдох хувь заяа биш билээ.

“Үндэсний эвсэл”

МАН-аас өрх тусгаарлаж өөрөө эвсэл тэргүүлж сонгуульд ороод Н.Номтойбаяр парламентад дөрвөн суудалтай болсон. Г.Занданшатарын Засгийн газрыг огцруулах талд ажиллаж байсан тэрээр дараагийн Засгийн газарт хамтарч ажиллана гэдгээ ч илэрхийлж байсан удаатай. Гэхдээ улс төр түүний хүссэнээр, бас төсөөлж байснаар өрнөсөнгүй. Г.Занданшатар Ерөнхий сайдаараа үлдэж, “Үндэсний эвсэл” ч сөрөг хүчнээрээ хоцорсон. Тэгэхээр ирэх Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлж оролцох нь дэвшүүлэхгүй өнжихөөсөө магадлал өндөр. Харин “Үндэсний эвсэл”-ийн тэргүүн Н.Номтойбаярын аав Б.Нямтайширыг нэр дэвшинэ гэсэн мэдээ одоохондоо тэнэмэл яриа төдий зүйл байх. Нэлээд тооцоо судалгаа хийж байж, гол нь тохироо ямар байхаас хамаарч ийм алхам хийнэ үү гэхээс шууд л хүндээ хөнгөнөөс өгөх нүүдэл гарахгүй биз.

Ер нь ч тэгээд хэрэг нь байвал хүн нь олдоно гэдэг шиг эрх бүхий нам нь байхад нэр дэвших дураа ганзагласан 50 гарсан эр аль ч намд олдож л таарна. Тэгэхээр хэнийг ч нэр дэвшүүлэх боломж ИЗНН, ХҮН, “Үндэсний эвсэл”-д байна.

Ердөө жил гаруйхны дараа болох Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг угтсан улс төр нэр дэвшүүлэх эрх бүхий таван намд энэ мэтээр өрнөсөөр. Үйл явдлын өрнөл ямар байдлаар хувирч, өөрчлөгдөхийг өмнө хүлээж байгаа бүтэн жил бидэнд харуулах биз. Ямар боловч өнөөгийн нөхцөлд улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх хамгийн өндөр оролцоотой яваа гэх дүгнэлтийг учир мэдэх хүмүүс ярьж байна. Тэр өөрөө энэ удаад таван гарын ширээнд суух хуулийн боломж байхгүй ч, тоглоомын дүрмийг нь зохиоход гар бие оролцож байгаа нь энэ юм болов уу. Үнэндээ Монголын улс төрд одоохондоо У.Хүрэлсүхээс өөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн, хүчтэй лидер алга. Гэхдээ 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд бүх нам “харанхуй” ч хамаагүй орж, шинэ лидерүүдээ төрүүлээсэй. Тэгээд ч угаасаа таван гарын муушиг л гоё...

Ч.Гангэрэл