Тангарагаа мартсан, тангарагаасаа няцсан, “Ард түмний элч” байхаасаа залхсан мэт үйлдэл гаргаж буй хууль тогтоогчдын анхааралд хэдэн хатуу үгийг сонгогчдоо төлөөлөн хэлье.

УИХ-ын чуулганы хуралдаантай өдрүүдэд “Ирц бүрдээсэй” гэдэг зүй бус яриа сонсдог боллоо. Уг нь УИХ-ын гишүүний тангарагт “ард түмний элч байна” гэсэн ариун үүргээсээ л хулжиж зугтаад байдаг болсон гэсэн үг. Чуулганы нэгдсэн хуралдаанд ирцээ бүртгүүлчихээд хаяад зугтаж байгаа нь, эсвэл өрөөнийхөө хойморт дэлгэц ширтээд барьцаад сууж буй нь тухайн гишүүнийг төлөөлсөн ард иргэддээ хэрхэн ханддагийн л илрэл мөн. Дийлэнхдээ залхуурсандаа эсвэл үл тоосондоо бус харьяалагддаг намынхныхаа “амыг хараад”, тэдэнтэйгээ барьцаад байгаа байдал ажиглагдаж байна. Нэгэн зүйлийг сануулъя. Одоогийн УИХ-ын дарга С.Бямбацогт 2019 онд, Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр улс төрийн нам “улсын хэмжээний бодлого дэвшүүлж ажиллана” гэсэн дээр тухайн үеийн гишүүд нэлээд маргаж мэтгэлцэж байв. Тухайн үед УИХ-ын гишүүн Л.Мөнхбаатар, Д.Хаянхярваа, О.Баасанхүү нарын шүүмжлэлийг уг хуулийн төслийг санаачлагчдын нэг байсан УИХ-ын гишүүн С.Бямбацогт “Энэ бол улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах бодлого хөтөлбөртэй явна гэсэн агуулгатай юм шүү. Үүнийг та бүхэн ойлгооч ээ. Монгол Улс нэгдмэл улсаа, тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлаар салангид байж болохгүй. Шашны ч юм уу, нэг үндэстэн ястны нам байгуулагдчих вий гэсэн учраас л “Улсын хэмжээний бодлого дэвшүүлж ажиллана” гэж тодотгож байгаа юм шүү гэж тайлбарласнаар дээрх хууль батлагдсан байдаг.

Тэгвэл өнөөдөр улс орны амин чухал асуудлуудыг хэлэлцэж байхад, тэр тусмаа улсын төсвийг хэлэлцэж, байгууллага, айл өрх, иргэн бүртэй холбоотой хуулийг батлах гэж байхад өчүүхэн шалтгаанаар чуулганы нэгдсэн хуралдаанд орохгүй байх, эсвэл “биеэ нөөгөөд” ч юм уу, залхуураад, үл хүндэтгээд, ирцэндээ орчихоод гараад явчихдаг, биечлэн оролцдоггүй хайнга байдал хэтэрчихээд байгаа нь “Улсын хэмжээний бодлого”-ыг эсэргүүцэж байгаа хэрэг биш үү?

УИХ “төрийн санхүүг тодорхойлох” үүрэг хүлээдгийг Үндсэн хуулиар заачихсан. Төрийн санхүүг тодорхойлно гэдэг нь улсын төсөв бүрдүүлэх, түүнийг зарцуулах, хуваарилах, ашиглахтай холбоотой бодлого, зарчим, хэм хэмжээг хуульчлан тогтоох эрх мэдлийг УИХ-ын эрхэм гишүүн та эдэлж байгаа хэрэг. Энэ үед ирцээ бүртгүүлчихээд, хэлэлцэх асуудалд биечлэн оролцож санал хэлэхгүй, асуулт тавихгүй, идэвхгүй байгаа нь улсын санхүүгийн жолоодлогыг маш хариуцлагагүйгээр бусдад хаячихаад явж байгаа үйлдэл юм.

Яг ийм үйлдэл ойрын өдрүүдэд гарсаар байна. Жишээ нь, 2026 оны 10 дугаар сарын 02-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар төсвийн тодотголын гурав дахь хэлэлцүүлгийг хийх үеэр Тэтгэврийн даатгалын сангийн зарлагыг 50.0 тэрбум төгрөгөөр бууруулж, Тэтгэмжийн даатгалын сангийн зарлагыг 50.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлэх зарчмын зөрүүтэй саналын томьёоллоор санал хураалт явуулахад доорх 38 гишүүн татгалзсан санал өгчээ. Гэтэл ирцэндээ орсон байдлыг нь харцгаая.

Мөн нэр бүхий төсөл, арга хэмжээний санхүүжих дунг бууруулж, асаргааны тэтгэмжийг 330.0 мянган төгрөгөөс 270.0 мянган төгрөгөөр нэмэгдуулж 600.0 мянган төгрөг болгоход зориулж Асаргааны тэтгэмжийг 47,685.8 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэх санал олонхын дэмжлэг авч чадалгүй унажээ. Эндээс татгалзсан гишүүдийн нэрсийг харцгаана уу.

Ийм л хор уршигтай. Эрхэм гишүүд асаргааны тэтгэмжийг нэмэхийг эсэргүүцсэндээ бус, ирцэндээ ороогүйгээс болж маш чухал санал унаж, тухайн тэтгэмжийг хүртэх байсан иргэд хохирч байгаа юм.

Энэ бүхэн “төрийн санхүүг тодорхойлох” үүрэгтээ хайнга хандсаных биш гэж үү?

Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны тухай хуулийн 10.11-д “Тухайн өдрийн хуралдаан эхлэхэд ирцэд бүртгүүлсэн гишүүн чөлөө аваагүй, хүндэтгэн үзэх болон энэ хуулийн 7.5-д заасан эсэргүүцэх шалтгаантайгаа мэдэгдэлгүй хуралдааныг орхиж гарсан, эсхүл бүртгэлээс гарсан /картаа сугалсан/ бол түүнийг хуралдааны ирцэд оруулж тухайн асуудлаар санал хураахад эсрэг санал өгсөнд тооцно” хэмээн заасан байдаг.

Түүнчлэн биечлэн оролцоод батлалцсан хуулиа гуравхан сарын дараа гайхаад асуугаад, буруутгаад байх юм? Жишээ нь хавар баталсан хуулийнх нь дагуу Сангийн сайдын багц дээр байсан мөнгөн дүн Цахим хөгжлийн яамны хэрэгжүүлэх ажлыг санхүүжүүлээд явж байхад намрын чуулганд орж ирээд “Хаанаас юу ороод ирэв? Батлаагүй байхад хэрэгжүүлчихсэн байна шүү дээ” гээд иргэд сонгогчдоосоо ч ичмээр “эргүүтэх” юм.

Больцгоо л доо, эрхэм гишүүд ээ! Амьгүй санал ард иргэдийг хохироогоод байна. Маш олон жишээг дурдаж гасалж, бархирмаар байгаа ч энд хүрээд түр азная. Ирэх өдрүүдэд УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаандаа идэвхтэй оролцох үүргээ биелүүлж, өргөсөн тангарагаасаа бүү “зугтаарай” гэж УИХ-ын эрхэм гишүүдээс уншигч олныхоо өмнөөс хичээнгүйлэн гуйя! Мөн цаашид дахин амьгүй саналаар сонгогчдыг хохироох, төрийн санхүүг тодорхойлох үүргээ орхиж хаясан гишүүдэд хариуцлага тооцдог болох саналыг дэвшүүлэн шаардаж байна!