Хэдхэн сарын өмнө савласан айргаа зарах гэсэн нэгэн эмэгтэйг худалдаа хийхийг хориглож, үүнд нь гомдсон бүсгүй уйлан нийгмийн сүлжээнд лайв хийж байв. Үүний буруутан нь хэн нэгэн гэхээсээ илүү зөвшөөрөл гэх хүнд суртал л байсан юм. Хүнд суртлын цаана тодорхой хэмжээгээр авлига, эрх мэдэлтнүүдийн хувийн явцуу ашиг сонирхол байдаг нь нууц биш. Монгол Ардын Намын дарга Ням-Осорын Учралын Ерөнхий сайдаар томилогдох үеэрээ танилцуулсан “Чөлөөлье” санаачилга, эрх чөлөөний дөрвөн зам, дөрвөн чөлөөлөлтийн бодлогын нэг хэсэг болох эрх зүй, дүрэм журмын чөлөөлөлтийн зорилго чухамдаа Зөвшөөрөл нэртэй хориглолтын системийг нурааж, эдийн засгийн эрх чөлөөний замыг элдэв саадаас чөлөөлөхөд оршиж байгаа. Энэ сарын 15-нд болсон Монгол Улсын Засгийн газрын хуралдаанаас 146 бизнесийн үйл ажиллагааг зөвшөөрөл нэртэй хориглолтоос чөлөөлөх шийдвэр гаргав. Энэ үеэр: “Хөдөлмөрлөе, хийж бүтээе гэсэн иргэн бүрээ дэмжих нь Засгийн газрын гол бодлого.

Өнөөдөр хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа Зөвшөөрлийн тухай хуулиар 381 үйл ажиллагааг л зөвшөөрөлтэй эрхэлж, үлд­сэнийг нь зөвшөөрөлгүй эрхлэх ёстой. Гэтэл зөвшөөрөлд хамрагдаагүй атлаа олон баримт бичиг, хугацаа шаарддаг, иргэдэд хүнд суртал үүсгэдэг үйлчилгээ олон байна. Нийслэлд бизнес эхлүүлэхийн тулд зөв­шөөрлийн төрлөөс хамааран бизнес эрхлэгч хүсэлт гаргаад гурав ба түүнээс дээш сар хүлээж байна. Иймд зөвшөөрөл нэртэй хориглолтоос иргэдээ чөлөөлье” гээд тогтоолын хэрэгжилтэд хяналт тавьж ажиллахыг хол­богдох албан тушаалтнуудад Ерөнхий сайд Н.Учрал үүрэг болгосон.

Тус тогтоолоор най­ман төрлийн 146 бизнесийн үйл ажиллагааг зөвшөөрөл нэртэй бичиг цаасны ажлаас бүрэн чөлөөлсөн юм. Өөрөөр хэлбэл үс засаж, дугуй нөхөж, нийтийн халуун ус ажиллуулж, биллъярд тоглуулж, хүргэлтийн хоолны бизнес эрхэлж, аэробик, иог, бүжгийн клуб, ТҮЦ, мухлаг ажиллуулахын тулд иргэд хэн нэгэн эрх мэдэлтнийг царайчлах шаардлагагүй, зүгээр л цахимаар мэдэгдэл илгээгээд л болоо гэсэн үг. Энэ шийдвэрийг “Зөв­шөөрлөөс болж цаг хугацаа, хөрөнгө мөнгөөрөө хохирдог.

Иймээс талархан хүлээн авч байна” хэмээн иргэд хүлээн авч байна. Жишээлбэл, кофе шоп ажиллуулдаг, бизнес эрхлэгч Б.Есүгэн: “Энэ шийдвэрийг нийт бизнес эрхлэгч, тэр дундаа жижиг худалдаа, үйлчилгээ эрхлэгч иргэд маань баяртай хүлээн авч байгаа. Сэтгэл амар л болж байна гэсэн үг. Энд тэнд дарга нар, албан тушаалтнуудын үүдийг сахиж суухгүй, хэрэгтэй, хэрэггүй бичиг баримт гэж хөөцөлдөхгүйгээр мөнгө л бэлэн бол, хөдөлмөрлөхөөр зориглосон л бол шууд эхэлж болох нь байна шүү дээ. Залуу Ерөнхий сайд Н.Учралын гаргасан шийдвэрийг хараад бизнес эрхлэгч бид ч бас хичээх ёстой юм байна. Үйлчлүүлэгчдэдээ бүр илүү чанартай, амттай бүтээгдэхүүнээр үйлчлэх ёстой юм байна гэж бодлоо” гэв.

Мөн үүнтэй зэрэгцэн, чөлөө­лөлтийн бодлого хэрэгжсэнээр хариуцлага, чанар сулрах мэт эргэлзээтэй цөөн хүн байж болно. Учир нь зарим хүн бизнес эрхлэх зөвшөөрөл, лицензийн тоо их байх тусам стандарт өндөр, хариуцлага чанга байна гэж бодох нь бий. Гэвч эдийн засгийн онолоор бол зах зээл дээрх хариуцлагын хамгийн хүчтэй механизм нь хэрэглэгчийн сонголт, өрсөлдөөн юм. Ашгийн төлөө ажиллаж буй хүн орлогоо хадгалах, өсгөхийн тулд үйлчилгээгээ сайжруулах, чанараа тогтвортой байлгах, хэрэглэгчээ алдахгүй байх шаардлагатай болдог. Энэ нь Адам Смитийн “Үл үзэгдэх гар”-ын үзэл санаатай ч нийцдэг. Өөрийн ашиг сонирхлоо эрхэмлэсэн оролцогч зах зээл дээр бусдад үнэ цэн бүтээхгүй бол оршин тогтнож чаддаггүй.

Мөн Фридрих Хайекийн тайлбарласнаар төв­лөрсөн зөвшөөрлийн тогтол­цооноос илүүтэй зах зээл дээрх тархмал мэдээлэл хурдан ажилладаг. Хэрэглэгчийн үнэлгээ, сэтгэгдэл, дахин худалдан авалт, өрсөлдөгчдийн шинэчлэл нь чанарын бодит шалгуур болдог. Тиймээс бизнес эрхлэх зөвшөөрлийг цөөлөх нь стандарт унагах биш, харин хариуцлагыг зах зээлийн бодит шалгуурт шилжүүлэх алхам юм. Ашиг олохын тулд бизнес эрхлэгч илүү их хичээдэг, учир нь чанаргүй үйлчилгээний төлөөсийг зах зээл шууд өгчихдөг.

Нөгөөтэйгүүр зөвшөөрлийг нүсэр, их болгох замаар л хариуцлага, чанарыг бий болгоно гэж бодох нь иргэддээ үл итгэж буй хандлага юм. Харин Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учрал иргэддээ огтхон ч эргэлзээгүй итгэсэн шийдвэр гаргалаа. Мэдээж төрийн стандартын хяналт, шалгалт зөвлөн туслах хэлбэрээр тодорхой хэмжээнд үргэлжилнэ. Гэхдээ хамгийн гол нь Зөвшөөрөл нэртэй хориглолтын системээс ангижирсан иргэд өөрсдөө илүү сайн хөдөлмөрлөж, худалдаа, үйлчилгээний хамгийн сайн жишгийг бий болгож чадна гэдэгт Н.Учрал эргэлзэхгүй байгаа бололтой.

М.Гал-Арив

Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонины №015/24690/ дахь дугаар