Хүн амын тоо нэмэгдэх хэрээр хүнсний хэрэглээ өснө. Үүнийгээ дотооддоо бүрэн хангаж, идэх хоолныхоо үндсэн орцыг эх орондоо бэлтгэж зэхэхийг үе, үеийн засгийн газар, эрх баригчид зорьж ирсэн.

Ингэхээс ч аргагүй. Муугаар бодоход, ямар нэг геополитикийн асуудлын улмаас улс орнууд худалдаа, арилжаагаа зогсоолоо гэхэд монголчууд ядаж л мах, гурил, ногоогоо дотооддоо бүрэн бэлтгэж чаддаг байвал өлсөж, ундаасахын зовлон үзэхгүй. Харамсалтай нь, өнөөдрийн нөхцөлд 3.4 сая хүний хүнсний наад захын хэрэгцээг Монгол орон дотооддоо бэлтгэж дөнгөхгүй байна. Гол хүнсний бүтээгдэхүүнээр нэрлэгддэг гурилын хэрэгцээнийхээ ердөө 60 орчим хувийг л эх орондоо базааж, үлдсэнийг нь импортоор хангаж байгаа нь дээрхийн нотолгоо.

Манай улс атар газрыг эзэмшиж, газар тариалангийн аж ахуйг хөгжүүлэх, хүн амын хүнсний хангамжийг сайжруулах зорилгоор өнгөрсөн хугацаанд атрын дөрвөн удаагийн аяныг өрнүүлжээ. 1959 онд анхны артын аян зохион байгуулах шийдвэр гарч байсан бол удаах нь 1976 оноос өрнөсөн байна. Эдгээр аяныг МАХНын удирдлагаар Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн байгууллага гардан зохион байгуулж байв. “Атрын III” аяныг Монгол Улсын Засгийн газар 2008 онд 70 дугаар тогтоолоор баталж, хэрэгжүүлсэн юм. Харин хамгийн сүүлийн буюу “Атрын IV” аян үндэсний хэмжээний хөтөлбөрийг өнгөрсөн оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн. Тус аян нь дотооддоо улаанбуудай болон төмс хүнсний ногоогоо тарьж, хэрэгцээгээ бүрэн хангах, техникийн шинэчлэлүүд хийх, дөрвөн улирал тасралтгүй нарийн ногоогоо нийлүүлэх хэмжээний хүлэмжийн аж ахуйг дэмжих зэрэг олон зорилготой. Ийн монгол хэрэглэгч бус үйлдвэрлэгч орон болно гэх үндсэн зорилтдоо хүрэхийн тулд хэд, хэдэн ажил төлөвлөж, шаггүй мөнгө ч төсөвлөсөн. Тухайлбал, 200.0 мянган га талбайг шинээр тариалангийн эргэлтэд оруулж, нийт эргэлтийн талбайг 1.2 сая га-д хүргэн, техник, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлийг үргэлжлүүлж, ухаалаг газар тариаланг хөгжүүлэн, усалгааны дэвшилт технологи нэвтрүүлж, тариалангийн үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, бүс нутгийн хөрс, цаг уурын онцлогт тохирсон сортын үрээр дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангах зэргээр хийх ажлын жагсаалтаа эгнүүлжээ. Мөн уг арга хэмжээний хүрээнд тариалан эрхлэгчдэд олгох хөнгөлөлттэй зээлийг арилжааны банкны эх үүсвэрээр санхүүжүүлэхээр болсон юм. Улмаар Засгийн газар зээлийн хүүгийн дэмжлэгийг хариуцан төлөх аж. Тоо сөхвөл, 2025 онд тус аяны хүрээнд 650 тэрбум төгрөгийн зээл төлөвлөж, 58.7 тэрбум төгрөгийг төсвөөс хүүгийн дэмжлэгт зарцуулахаар баталсан. Гэвч бодит зарцуулалтын нэгдсэн тайлан өнөө хэр нь ил тод, нээлттэй биш байна.

2025-2028 оны хооронд хэрэгжих “Атрын IV” аяны эцсийн үр дүнг өнөөдөр хэлэлцэх боломжгүй. Гэхдээ улирсан нэг жилийн хугацаанд тус арга хэмжээ өгөөжөө өгсөн эсэхийг, атрын аяны хүрээнд зарцуулсан төсөв, хэрэгжүүлсэн ажил өнгөрсөн өдрүүдэд ямар ахицтай байсныг сөхөх нь зүй. Үүний тулд “Атрын IV” аян хэрэгжсэн 2025 оны тариалалтын статистикийг харъя. Өнгөрсөн жил улсын хэмжээнд нийт 598.8 мянган га талбайд тариалалт хийжээ. Энэ нь өмнөх оноос 33.8 (5.3%) мянган гагаар буурсан дүн юм. Дэлгэрүүлбэл, үр тарианы талбай 43.5 (12.3%) мянган га, таримал тэжээлийнх 7.4 (7.4%) мянган га, төмснийх 6.2 (31.7%) мянган га, хүнсний ногооных 3.9 (19.3%) мянган га-гаар тус, тус буурчээ. Тариан талбай буурснаас гадна хураасан үр тарианы хэмжээ ч багасав. Тодруулбал, хураасан үр тариа 148.6 (33.5%) мянган тонн, хураасан төмс 137.3 (54.6%) мянган тонн, хураасан таримал тэжээл 61.0 (23.5%) мянган тонн, хураасан хүнсний ногоо 42.5 (15.1%) мянган тонн, хураасан техникийн ургамал 27.9 (46.9%) мянган тонноор өмнө жилийнхээс тус тус буурчээ. Эдгээр нь цөм олон жилийн дунжаас бага үзүүлэлт.

Үүний улмаас манай улсын хүнсний хэрэгцээ импортоос ихээхэн хамааралтай болов. Тухайлбал, өнгөрсөн жил ургац алдсаны балгаар үрийн төмсний дутагдал үүссэн. Тиймээс гаднаас оруулж ирэхээс өөр аргагүйд хүрэв. Ийн ирэх саруудад төмстэйгөө залгахын тулд “Гала”, “Импала” сортын 3-5 мянган тонн үрийн төмсийг зээлийн нөхцөлөөр нийлүүлэх шийдвэрийг холбогдох яамнаас гаргасан. Гурилын тухайд асуудал бүр ч их. Дотоодын гурилын хэрэгцээг 100 хувь хангах боломжгүй учир УИХ импортын гурилын татварыг 2024 оны тавдугаар сард тэглэсэн. Гэвч энэ шийдвэр нь гурилын үнийг буулгах бус үйлдвэрлэлийг улам хумьсан. Импортын гурилын албан татварыг чөлөөлсөнтэй холбоотойгоор тариаланчид улаанбуудайн тариалалтаа 15 хувь буюу 56 мянган га талбайгаар бууруулсан. Харин импортоор оруулж ирсэн гурилын хэмжээ мөн үеэс 2.7 дахин өсжээ. Иймд “бай”-гаа оноогүй тус тогтоолыг өнгөрсөн онд хүчингүй болгосон. Гэсэн ч баруун бүсийн боомтуудаар импортлох улаанбуудайн гурилын гаалийн албан татварын хувь хэмжээг энэ оны дөрөвдүгээр сарыг хүртэл 0 байхаар шийдвэрлэсэн юм. Энэ нь байгаль, цаг уурын нөхцөлтэй холбоотой гэдгийг албаныхан мэдээлдэг. Эндээс гурил, төмсний үнэ, үйлдвэрлэл цөм гаднаас хамааралтай байгаа нь тодорхой харагдаж байна. Бүр нийлүүлэлт, олдоц ч хөрш орнуудаас шалтгаалж буй.

Ийн өнгөрсөн хугацаанд газар тариалангийн салбар ахицгүй ажилласан шалтгааныг албаныхан байгаль, цаг уурын хүчин зүйлтэй холбон тайлбарлаж буй. Өнгөрсөн жилийн 5-7 сард тариалангийн бүс нутагт хур тунадас бага байж, агаарын дундаж температур 37.0-39.5°-д хүрч, хэт халсан өдрийн тоо 7-10 хоногоор үргэлжилсэн. Мөн халалтаас үүдэж усархаг бороо, мөндөр зэрэг орсон нь ургацад нөлөөлсөн гэв. Эдгээрийн улмаас 2025 онд нийт ургац хураалт өмнөх оноос 40 хувиар буурсан гэх. Ийнхүү үр тариа, төмс, гол нэрийн хүнсний ногооны хэрэгцээг 100 хувь, таримал тэжээлийн 50 хувийг дотоодын үйлдвэрлэлээр хангана гэх том төсөөлөл, тодорхой амбицтай эхэлсэн атрын ээлжит аян нэг зуны ганд хүчин мөхөсдөв. Уг нь газар тариалангийн салбарын бүтээмж, тогтвортой байдлыг зөв бодлого, технологи, менежментээр хамгаалах нь гол зорилго, голч хараа нь байх учиртай. 2008 оноос хэрэгжсэн хоёр удаагийн атрын аяны үр дүнд тариан талбай хэр нэмэгдэж, үр тарианы хэмжээ хэрхэн өссөнийг харахад мөн л чамлалттай тоо гарна. Өнгөрсөн оны байдлаар, нийт тариалсан талбай 598.8 мянган га-д хүрсэн нь 1992-1993 оны түвшинтэй ойролцоо дүн бөгөөд нийт тариалсан талбайд үр тариа 1990-2007 оны дунджаар 88.9 хувийг эзэлж байсан бол сүүлийн 18 жилд буюу 2008-2025 онд 71.2 эзлэх болжээ.

Атрын аян үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилттэй холбогдох цөөн тоо сөхөхөд ийм байна. Үүнд нөлөөлөх шалтгаан байгалийн хүчин зүйлээр хязгаарлагдахгүй. Хөтөлбөрийн хүрээнд олгож буй мөнгө, санхүүжилт, зээл, тусламж зорилтот бүлэгтээ хүрч байгаа эсэх нь, аж ахуйн нэгжүүд авсан зээлээ зориулалтын дагуу зарцуулж байгаа, үгүй нь үр дүнтэй уялдах чухал асуудал. Гэвч үүн дээр хяналт тавих тогтолцоо манайд чамлалттай байна. Дан ганц газар тариалангийн салбарт бус хөдөө аж ахуйн салбарт олгож буй хөнгөлөлттэй зээлүүд ч зорилтот эзэндээ хүрдэггүй гачлан бий.

Гараа сайн бол бариа сайн гэдэг. Гэвч “Атрын IV” аян гараан дээрээ л бүдэрлээ.

Үндэсний тойм